Dấu tích văn hóa khảo cổ Hạ Long - Nền văn minh tiền sử rực rỡ của cư dân biển cổ Đông Bắc
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Ẩn sâu dưới vẻ đẹp địa chất kỳ vĩ của hàng nghìn đảo đá vôi vùng biển Đông Bắc là tầng trầm tích văn minh tiền sử phong phú của người Việt cổ, tiêu biểu nhất là văn hóa khảo cổ Hạ Long. Cách ngày nay từ năm nghìn đến ba nghìn năm trăm năm, cư dân biển tiền sử đã làm chủ môi trường vịnh đảo, sáng tạo kỹ thuật chế tác công cụ đá và gốm xốp độc đáo, đặt nền móng vững chắc cho văn minh biển Việt Nam.
| Tiêu chí khảo cổ học và di sản | Thông tin tư liệu chính thống tại Việt Nam |
|---|---|
| Tên gọi khoa học | Văn hóa Hạ Long (Nền văn hóa khảo cổ Hạ Long vùng biển Đông Bắc) |
| Niên đại tuyệt đối | Khoảng 5.000 – 3.500 năm cách ngày nay (tương đương 3.000 – 1.500 năm trước Công nguyên) |
| Thời đại khảo cổ | Hậu kỳ thời đại Đá mới kéo dài sang Sơ kỳ thời đại Kim khí (Đồ đồng) |
| Dòng chảy kế thừa tiền sử | Văn hóa Soi Nhụ (18.000 – 7.000 năm BP) tiếp nối sang Văn hóa Cái Bèo (7.000 – 5.000 năm BP) tiếp nối sang Văn hóa Hạ Long |
| Không gian phân bố chính | Vịnh Hạ Long, vịnh Bái Tử Long, quần đảo Vân Đồn, Tuần Châu, Cẩm Phả, Quảng Yên, Móng Cái (Quảng Ninh) |
| Các di chỉ khảo cổ tiêu biểu | Ngọc Vừng, Xích Thổ, Thoi Giếng, Cột Tám, Đông Mang, Soi Nhụ, Hang Tiên Ông, Hang Trinh Nữ, Động Mê Cung |
| Di vật đặc trưng nhận diện | Bàn mài có dấu rãnh (dấu Bắc Sơn/Hạ Long), rìu bôn đá có vai có nấc mài toàn thân, đồ gốm xốp pha vỏ nhuyễn thể |
| Giá trị di sản gắn kết | Nền tảng lịch sử – văn hóa cốt lõi bổ sung cho Di sản thiên nhiên thế giới UNESCO Vịnh Hạ Long |
Dòng chảy tiền sử và lịch sử phát hiện văn hóa khảo cổ Hạ Long
Sự hình thành của nền văn minh cư dân biển cổ cách nay năm nghìn năm không phải là một sự xuất hiện đột ngột, mà là đỉnh cao tiến hóa liên tục, bản địa của con người tiền sử trên vùng biển đảo Đông Bắc sau đợt biển tiến Holocen trung.
Dòng chảy kế thừa từ văn hóa Soi Nhụ, Cái Bèo
Các kết quả nghiên cứu liên ngành giữa khảo cổ học, cổ địa lý và cổ nhân học tại Quảng Ninh đã chứng minh rằng văn hóa khảo cổ Hạ Long là chặng đường phát triển kế tiếp trực tiếp của hai nền văn hóa tiền sử bản địa trước đó là văn hóa Soi Nhụ và văn hóa Cái Bèo. Cách ngày nay từ 18.000 đến 7.000 năm (cuối thế Cánh tân sang đầu thế Toàn tân), cư dân văn hóa Soi Nhụ đã sinh sống trong các mái đá, hang động đá vôi như hang Soi Nhụ, hang Tiên Ông, động Mê Cung, hang Sửng Sốt, khai thác ốc suối và ốc biển ven bờ. Tiếp nối mạch nguồn ấy, trong giai đoạn từ 7.000 đến 5.000 năm cách ngày nay, cư dân văn hóa Cái Bèo đã bước đầu làm quen với đời sống định cư ven biển, phát triển nghề đánh cá biển và chế tác đồ gốm thô sơ. Khi mực nước biển tiến cực đại rút dần vào khoảng 5.000 năm trước, tạo nên hệ thống cồn cát ven vịnh, bãi triều và thung áng kín gió trên vịnh Hạ Long cùng vịnh Bái Tử Long, các cộng đồng cư dân cổ đã tiến từ hang động ra các thềm cát ngoài trời và đảo xa, chính thức khai mở thời kỳ cực thịnh của văn hóa Hạ Long.
Hành trình phát hiện và định danh trong khảo cổ học
Lịch sử nghiên cứu văn hóa khảo cổ Hạ Long bắt đầu từ những năm cuối thập niên 1930, khi nhà khảo cổ học người Thụy Điển J.G. Andersson và học giả người Pháp Madeleine Colani tiến hành các đợt thám sát tại vùng vịnh Hạ Long, đảo Ngọc Vừng, đảo Tuần Châu và phát hiện những chiếc rìu bôn đá mài nhẵn cùng loại bàn mài có rãnh hết sức đặc biệt. Chính giới học giả Việt Nam đã chính thức xác lập thuật ngữ khoa học "Văn hóa Hạ Long" để chỉ nền văn hóa khảo cổ hậu kỳ đá mới – sơ kỳ kim khí phân bố rộng khắp vùng duyên hải và hải đảo Đông Bắc, khẳng định tính bản địa và sức sáng tạo độc lập của chủ nhân tiền sử Việt Nam.
Không gian phân bố các di chỉ của văn hóa khảo cổ Hạ Long
Trải qua hàng chục cuộc điều tra và khai quật khảo cổ học, các nhà khoa học đã xác định được hơn 35 địa điểm di chỉ thuộc nền văn hóa này trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, chia thành ba loại hình không gian cư trú gắn bó hữu cơ với hệ sinh thái biển đảo.
Hệ thống di chỉ cồn cát ven biển và hải đảo
Loại hình cư trú tiêu biểu và phổ biến nhất của cư dân văn hóa khảo cổ Hạ Long là các di chỉ ngoài trời nằm trên những cồn cát cổ, thềm biển cao từ 3 đến 10 mét gần các cửa sông, vũng vịnh kín gió và có nguồn nước ngọt dồi dào. Tại khu vực huyện đảo Vân Đồn — nơi hàng nghìn năm sau trở thành thương cảng cổ Vân Đồn sầm uất — các nhà khảo cổ đã khai quật di chỉ Ngọc Vừng (trên đảo Ngọc Vừng) và di chỉ Đông Mang trên đảo Quan Lạn, thu thập hàng nghìn công cụ đá, bàn mài và mảnh gốm xốp. Tiến vào vùng vịnh Hạ Long, di chỉ Tuần Châu trên đảo Tuần Châu cùng các di chỉ Cột Tám, Hòn Hai, Hà Giắt (thành phố Hạ Long), Xích Thổ (vùng vịnh Cửa Lục) đã phác họa bức tranh những làng chài tiền sử đông đúc. Xa hơn về phía cực Đông Bắc gần bán đảo Trà Cổ (thành phố Móng Cái), di chỉ Thoi Giếng lại đóng vai trò như một công xưởng chế tác công cụ đá và bàn mài quy mô lớn bậc nhất của toàn vùng.

Hệ thống di chỉ hang động đá vôi trên vịnh Hạ Long
Song song với việc mở rộng địa bàn cư trú ra các cồn cát ven biển và hải đảo xa, cư dân văn hóa khảo cổ Hạ Long vẫn tiếp tục sử dụng các hang động карst đá vôi có cửa hang thoáng rộng, nền hang khô ráo trên vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long làm nơi trú ẩn mùa gió bão, điểm dừng chân đánh bắt hải sản hoặc không gian mộ táng. Dấu tích tầng văn hóa và hiện vật của thời kỳ này đã được tìm thấy tại nhiều hang động danh thắng nổi tiếng như hang Tiên Ông, động Mê Cung, hang Trinh Nữ, hang Trống, hang Đầu Gỗ và khu vực hang Sửng Sốt. Sự kết hợp linh hoạt giữa cư trú hang động trong thung áng đá vôi với cư trú ngoài trời trên các bãi triều ven đảo cho thấy khả năng thích ứng tuyệt vời của con người tiền sử trước sự thay đổi của thời tiết và chế độ thủy triều vùng biển Đông Bắc.
| Giai đoạn văn hóa tiền sử | Niên đại cách ngày nay (BP) | Di chỉ tiêu biểu tại Quảng Ninh | Đặc trưng công cụ lao động và Phương thức sinh kế |
|---|---|---|---|
| Văn hóa Soi Nhụ | 18.000 – 7.000 năm BP | Hang Soi Nhụ (Vân Đồn), Hang Tiên Ông, Động Mê Cung, Hang Trống (Hạ Long) | Công cụ đá cuội ghè đẽo trực tiếp; cư trú trong hang đá vôi, thu lượm ốc núi và ốc suối |
| Văn hóa Cái Bèo | 7.000 – 5.000 năm BP | Các di chỉ ven vịnh Hạ Long – Bái Tử Long (giai đoạn sớm dưới lớp Hạ Long) | Rìu ngắn, công cụ ghè hai mặt và rìu mài lưỡi; bắt đầu đánh cá biển ven bờ và làm gốm thô |
| Văn hóa Hạ Long (Sớm) | 5.000 – 4.000 năm BP | Thoi Giếng (Móng Cái), Cột Tám, Xích Thổ (Hạ Long), Đông Mang (Quan Lạn) | Rìu bôn có vai mài toàn thân, bàn mài có dấu rãnh đơn; phát triển gốm xốp pha vỏ nhuyễn thể |
| Văn hóa Hạ Long (Muộn) | 4.000 – 3.500 năm BP | Ngọc Vừng (Vân Đồn), Tuần Châu (Hạ Long), Hang Trinh Nữ, Hang Đầu Gỗ | Rìu bôn có vai có nấc tinh xảo, trang sức đá ngọc khoan lỗ, bàn mài đa rãnh; giao lưu thời kỳ đồng thau |
Đặc trưng hiện vật độc đáo của văn hóa khảo cổ Hạ Long
Điểm làm nên bản sắc riêng biệt không thể trộn lẫn của nền văn hóa tiền sử này trong bức tranh khảo cổ học Việt Nam và Đông Nam Á chính là bộ sưu tập di vật đá và đồ gốm mang dấu ấn kỹ thuật chế tác bậc cao.
Kỹ thuật chế tác rìu bôn đá và bàn mài rãnh
Thành tựu rực rỡ nhất của kỹ thuật chế tác đá trong văn hóa khảo cổ Hạ Long thể hiện ở hai nhóm hiện vật tiêu biểu là rìu bôn có vai có nấc và bàn mài Hạ Long. Các nghệ nhân tiền sử đã tuyển chọn những loại đá cứng, hạt mịn như đá phtanite, đá bazan, đá silic để ghè đẽo tạo dáng chuẩn xác, sau đó dùng kỹ thuật cưa, khoan và mài nhẵn bóng toàn thân. Đặc biệt, những chiếc bôn đá có vai kết hợp với một đường gờ nấc ngang ở phần đốc giúp việc tra cán gỗ và buộc dây mây trở nên cực kỳ chắc chắn khi đẵn gỗ đóng thuyền bè vượt biển. Đi liền với công cụ mài nhẵn là hàng vạn chiếc bàn mài làm bằng đá sa thạch (cát kết) hạt mịn hoặc hạt thô, trên bề mặt có những rãnh mài sâu hình lòng máng hay các vết vạch chéo đan nhau — được giới khảo cổ học quốc tế định danh là "bàn mài kiểu Hạ Long".
Nghệ thuật chế tác gốm xốp Hạ Long pha vỏ nhuyễn thể
Song hành với kỹ thuật chế tác đá đỉnh cao là truyền thống sản xuất gốm xốp Hạ Long mang đậm hơi thở của biển cả. Khác với đồ gốm vùng đồng bằng sông Hồng thường pha cát thạch anh hoặc bã thực vật vào đất sét, người thợ gốm tiền sử Hạ Long đã sáng tạo ra công thức trộn đất sét dẻo với bột vỏ sò, vỏ điệp, vỏ hà biển đập nhỏ cùng mảnh gốm vỡ nghiền mịn. Khi đưa vào nung ở nhiệt độ khoảng 600–700 độ C, chất vôi trong vỏ nhuyễn thể phân hủy tạo nên kết cấu xương gốm nhẹ, xốp, có khả năng chịu nhiệt đều và hạn chế nứt vỡ khi đun nấu. Trên bề mặt gốm được trang trí hoa văn thừng đập, văn khắc vạch hình sóng nước, văn in mép vỏ sò và các lỗ thủng tròn ở chân đế, mở đầu cho truyền thống làm gốm lâu đời của vùng đất Quảng Ninh nối tiếp tới làng nghề gốm sứ Đông Triều thời trung đại và hiện đại.

Đời sống kinh tế và di sản văn hóa khảo cổ Hạ Long
Từ những di tích và di vật nằm dưới lòng đất, các nhà khoa học đã phục dựng lại bức tranh sinh động về một xã hội cư dân biển cổ năng động, gắn bó hòa hợp với thiên nhiên và có mạng lưới giao lưu văn hóa rộng mở.
Kinh tế khai thác biển, đóng thuyền và giao lưu văn hóa
Phương thức sinh kế chủ đạo của cư dân văn hóa khảo cổ Hạ Long là nền kinh tế biển tổng hợp ở trình độ cao: đánh bắt cá biển xa bờ bằng lưới có chì lưới đất nung và đá, khai thác các loài nhuyễn thể vùng triều (hàu, sò huyết, điệp, ốc biển, ngán, sá sùng), kết hợp với săn bắt thú rừng trên đảo và trồng trọt sơ khai trong các thung lũng ven vịnh. Sự xuất hiện dày đặc của những chiếc bôn đá có vai có nấc cỡ lớn cùng đục đá chuyên dụng chứng tỏ nghề mộc đẽo thuyền độc mộc và ghép bè mảng đi biển đã phát triển rất mạnh, đặt nền tảng cổ xưa nhất cho truyền thống đóng tàu thuyền vùng cửa biển Đông Bắc mà hậu duệ tiêu biểu là làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên và nghề đan lát ngư cụ tại làng nghề đan ngư cụ Hưng Học. Không sống khép kín ngoài hải đảo, cư dân Hạ Long cổ đã dùng thuyền bè vượt sóng giao lưu trao đổi bàn mài đá, ngọc bích, vỏ ốc biển với các bộ lạc thuộc văn hóa Phùng Nguyên ở châu thổ sông Hồng (nơi đặt kinh thành Hoàng thành Thăng Long sau này), văn hóa Hoa Lộc ở Thanh Hóa và các nhóm cư dân ven biển Nam Trung Hoa – Đông Nam Á, thể hiện truyền thống giao thương hòa hiếu từ thuở bình minh dựng nước.
Giá trị khẳng định chủ quyền biển đảo từ thời tiền sử
Trong bối cảnh bảo tồn và phát huy giá trị di sản hiện nay, văn hóa khảo cổ Hạ Long mang ý nghĩa lịch sử và khoa học vô cùng to lớn. Thứ hai, các di chỉ khảo cổ tiền sử nằm ngay trong lòng khu vực bảo vệ của vịnh Hạ Long và vườn quốc gia Bái Tử Long đã làm giàu thêm giá trị lịch sử – văn hóa cho kỳ quan thiên nhiên thế giới. Hiện nay, hàng nghìn hiện vật gốc tiêu biểu như bộ sưu tập rìu bôn có vai có nấc, bàn mài Hạ Long, nồi gốm xốp và trang sức đá ngọc đang được bảo quản và trưng bày trang trọng tại không gian tầng 2 của Bảo tàng Quảng Ninh, thu hút đông đảo các nhà nghiên cứu và công chúng tới tìm hiểu về cội nguồn văn minh biển Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp và nguồn sử liệu về văn hóa khảo cổ Hạ Long
Để giúp độc giả và các nhà nghiên cứu nắm vững những thông tin cốt lõi về nền văn hóa tiền sử vùng biển Đông Bắc, phần dưới đây giải đáp các câu hỏi trọng tâm và dẫn nguồn tài liệu khảo cổ học chính thống.
Giải đáp các câu hỏi thường gặp về văn hóa Hạ Long
- Văn hóa khảo cổ Hạ Long có niên đại cách ngày nay bao nhiêu năm? Căn cứ vào kết quả phân tích đồng vị phóng xạ Carbon (C14) và đối sánh địa tầng tại các di chỉ tiêu biểu, văn hóa khảo cổ Hạ Long tồn tại và phát triển trong khoảng niên đại từ 5.000 đến 3.500 năm cách ngày nay, thuộc giai đoạn hậu kỳ thời đại Đá mới kéo dài sang sơ kỳ thời đại Kim khí.
- Hiện vật nào được coi là dấu hiệu nhận diện đặc trưng nhất của văn hóa Hạ Long? Ba nhóm hiện vật đặc trưng nhất làm nên bản sắc văn hóa Hạ Long là rìu và bôn đá có vai có nấc được mài nhẵn bóng toàn thân, bàn mài đá sa thạch có dấu rãnh sâu (bàn mài kiểu Hạ Long) và đồ gốm xốp có xương gốm pha vỏ nhuyễn thể biển nghiền nhỏ.
- Những di chỉ khảo cổ nào của văn hóa Hạ Long nổi tiếng nhất tại Quảng Ninh? Các di chỉ tiêu biểu nhất bao gồm di chỉ Thoi Giếng (Móng Cái), di chỉ Ngọc Vừng và Đông Mang (huyện đảo Vân Đồn), di chỉ Tuần Châu, Cột Tám, Xích Thổ cùng các di chỉ hang động như hang Tiên Ông, hang Trinh Nữ, động Mê Cung trên vịnh Hạ Long.
- Văn hóa khảo cổ Hạ Long có mối liên hệ như thế nào với văn hóa Phùng Nguyên vùng đồng bằng Bắc Bộ? Ở giai đoạn muộn (khoảng 4.000 – 3.500 năm cách ngày nay), cư dân biển văn hóa Hạ Long có mối giao lưu trao đổi mật thiết với cư dân nông nghiệp lúa nước thuộc văn hóa Phùng Nguyên ở trung du và châu thổ sông Hồng, cùng hội nhập vào quá trình hình thành văn minh thời kỳ dựng nước đầu tiên của dân tộc.
Nguồn sử liệu và tài liệu tham khảo chính thống
- Văn hóa Hạ Long – Những phát hiện và nghiên cứu mới: Viện Khảo cổ học Việt Nam và Ban Quản lý Vịnh Hạ Long xuất bản, tổng hợp báo cáo khai quật tại các di chỉ Ngọc Vừng, Thoi Giếng, Xích Thổ, Cột Tám, Tiên Ông và Mê Cung.
- Khảo cổ học tiền sử tỉnh Quảng Ninh: Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Quảng Ninh cùng Bảo tàng Quảng Ninh biên soạn, phân tích hệ thống niên đại C14 và chuỗi tiến hóa văn hóa Soi Nhụ – Cái Bèo – Hạ Long.
- Hồ sơ Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long và Hồ sơ các di tích khảo cổ học tỉnh Quảng Ninh: Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh lập, lưu trữ bản đồ phân bố hơn 35 di chỉ văn hóa Hạ Long trên vùng vịnh biển Đông Bắc.
Trải qua năm thiên niên kỷ trầm tích giữa muôn trùng sóng nước Đông Bắc, văn hóa khảo cổ Hạ Long vẫn tỏa sáng như minh chứng sống động cho trí tuệ sáng tạo, bản lĩnh chinh phục biển khơi và sự gắn kết bền chặt của người Việt cổ với chủ quyền biển đảo quê hương. Những di sản tiền sử vô giá ấy đang tiếp tục được chuyên trang Quảng Ninh NSSC hệ thống hóa, bảo tồn và giới thiệu sâu rộng tới cộng đồng trong nước cùng bạn bè quốc tế.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lịch sử Quảng Ninh.
Bài liên quan
Doanh nhân Nguyễn Thanh Phương - Tiên phong kiến tạo hạ tầng công nghiệp
Doanh nhân Nguyễn Thanh Phương là Tổng Giám đốc Tập đoàn Sao Đỏ, người tiên phong kiến tạo hạ tầng khu công nghiệp sinh thái và cảng biển dịch vụ hiện đại.
Doanh nhân Đào Hồng Tuyển - Người lính tàu Không số mở đường xuyên biển đánh thức đảo Tuần Châu
Tìm hiểu cuộc đời doanh nhân Đào Hồng Tuyển từ người chiến sĩ Đoàn tàu Không số đến kỳ tích đắp đường xuyên biển kiến tạo cảng du thuyền đảo Tuần Châu.
Tuệ Trung Thượng Sĩ - Bậc đại thiền sư đặt nền móng Thiền phái Trúc Lâm
Tuệ Trung Thượng Sĩ Trần Tung là danh tướng chống quân Nguyên Mông và bậc đại thiền sư khai mở tư tưởng Hòa quang đồng trần cho Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.




