Làng nghề đan ngư cụ Hưng Học - Hồn cốt nghề đan tre bên dòng sông Chanh
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Khởi nguồn từ công cuộc khai hoang mở đất vào đầu thế kỷ XV tại phường Nam Hòa thuộc thị xã Quảng Yên, làng nghề đan ngư cụ Hưng Học là cái nôi thủ công truyền thống gắn bó mật thiết với sinh kế chài lưới nơi cửa sông Bạch Đằng. Dọc theo những con ngõ nhỏ rợp bóng tre xanh, thanh âm chẻ nứa vót nan hòa quyện cùng mùi nhựa dầu rái thơm nồng trên những con thuyền úp ngược phơi nắng đã khắc họa bức tranh di sản lao động độc đáo của cư dân vùng bãi triều.
Cội nguồn lịch sử bốn thế kỷ của làng nghề đan ngư cụ Hưng Học
Lịch sử hình thành của làng nghề đan ngư cụ Hưng Học gắn liền với tiến trình tụ cư và chinh phục bãi bồi ven biển của những cư dân đầu tiên đặt chân tới đảo Hà Nam. Trải qua hơn bốn trăm năm biến thiên nơi cửa biển Đông Bắc, nghề đan lát nơi đây đã phát triển thành trung tâm chế tác ngư cụ thủ công danh tiếng khắp vùng duyên hải Bắc Bộ.
Dấu ấn tiền nhân mở đất vùng đảo Hà Nam
Theo các nguồn gia phả lưu giữ tại hệ thống từ đường dòng họ ở phường Nam Hòa thị xã Quảng Yên và sử liệu về công cuộc Tiên Công mở đất Hà Nam, vào đầu thế kỷ XV dưới triều vua Lê Thái Tổ, các bậc tiền hiền như cụ Tiên Công Vũ Song đã dẫn dắt con cháu xuôi dòng sông tìm vùng đất mới. Khi dừng chân trước những bãi triều ngập mặn ven sông Chanh, các bậc Thủy tổ vừa đắp đê ngăn mặn cấy lúa vừa khai thác thủy sản trên hệ thống luồng lạch.
Để thích ứng với địa hình sông nước và quy luật thủy triều hai con nước mỗi ngày, các vị tổ nghề đã truyền dạy cho cư dân thôn Hưng Học kỹ thuật tận dụng cây tre, cây nứa bản địa để đan dụng cụ đánh bắt tôm cá. Từ những chiếc nơm, chiếc giỏ giản đơn ban đầu, người thợ Hưng Học đã từng bước sáng tạo ra hàng chục loại ngư cụ chuyên biệt phù hợp với độ sâu luồng lạch và tập tính của các loài thủy sản nước lợ.
Vị thế nghề đan lát bên cửa sông Bạch Đằng
Tọa lạc nơi hợp lưu của dòng sông Chanh đổ ra cửa sông Bạch Đằng lịch sử, liền kề không gian khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh và bãi cọc Yên Giang Quảng Yên, thôn Hưng Học sở hữu mạng lưới giao thông thủy thuận lợi. Suốt nhiều thế kỷ, bến sông Hưng Học luôn tấp nập thuyền bè của ngư dân từ Cát Bà, Đồ Sơn tới Vân Đồn, Móng Cái tìm về đặt làm ngư cụ ra khơi.
Sự phát triển của nghề đan lát tại Hưng Học tạo nên mối liên kết cộng sinh bền chặt với các làng nghề trên đảo Hà Nam, tiêu biểu là làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên. Nếu người thợ Cẩm La nổi tiếng với kỹ nghệ đóng tàu vỏ gỗ lớn vươn khơi thì nghệ nhân Hưng Học lại cung ứng hệ thống thuyền nan cứu hộ, thuyền thúng đi lộng cùng các loại lờ, đó, đăng, dậm cho ngư dân đánh bắt trên khắp vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long. Tháng 4 năm 2015, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh đã chính thức công nhận Hưng Học là làng nghề truyền thống Quảng Ninh.
| Phương diện di sản làng nghề | Thông tin quy chuẩn tại làng nghề đan ngư cụ Hưng Học | Giá trị văn hóa và lịch sử đặc trưng |
|---|---|---|
| Không gian địa lý bản địa | Thôn Hưng Học, phường Nam Hòa, thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh | Nằm bên bờ sông Chanh thuộc vùng đảo Hà Nam cổ kính gần cửa biển Bạch Đằng |
| Niên đại hình thành nghề | Khởi nguồn từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVII cùng tiến trình mở đất | Gắn liền với công lao của các vị Tiên Công quai đê lấn biển và lập làng |
| Nguồn nguyên liệu cốt lõi | Tre già, nứa, vầu, giang tuyển chọn từ vùng rừng núi Đông Bắc | Kết hợp cùng nhựa dầu rái, hắc ín và phân bò truyền thống để chống thấm |
| Dòng sản phẩm tiêu biểu | Thuyền nan quét nhựa, thuyền thúng, lờ, đó, nơm, đụt, đăng, dậm | Thích ứng hoàn hảo với môi trường nước mặn và địa hình bãi triều ngập mặn |
| Danh hiệu văn hóa công nhận | Làng nghề truyền thống cấp tỉnh được công nhận vào tháng 4 năm 2015 | Bảo lưu tri thức dân gian ngư nghiệp và điểm đến trải nghiệm văn hóa vùng biển |
Tuyển chọn nguyên liệu và kỹ nghệ tại làng nghề đan ngư cụ Hưng Học
Để sản phẩm đan lát từ chất liệu thảo mộc tự nhiên có thể ngâm mình hàng năm trời dưới nước biển mặn mà không bị mục ruỗng hay cong vênh, người thợ tại làng nghề đan ngư cụ Hưng Học phải tuân thủ quy chuẩn tuyển chọn nguyên liệu và xử lý kỹ thuật khắt khe. Mỗi thanh nan tre trước khi đan vào mê thuyền hay thân lờ đều trải qua nhiều thao tác thủ công tỉ mỉ.
Bốn giống tre nứa dẻo dai vùng rừng Đông Bắc
Kinh nghiệm hàng trăm năm của người dân Hưng Học chỉ rõ không phải cây tre nào cũng có thể đem đan ngư cụ. Nguồn nguyên liệu chủ lực được các hộ làm nghề tìm mua từ vùng đồi núi nội tỉnh, đặc biệt là giống tre già Vàng Danh tại Uông Bí hoặc tre rừng Hoành Bồ. Tùy theo bộ phận chịu lực hay uốn cong của ngư cụ, người thợ sẽ phân loại bốn nhóm nguyên liệu chính gồm tre gai, nứa, vầu và giang.
Tre dùng đan thuyền nan hoặc làm cạp vành bắt buộc là tre già từ ba đến bốn năm tuổi, thân thẳng, lóng đều và thớ gỗ dày. Người thợ tránh chọn tre non dễ co ngót, mối mọt khi ngâm nước mặn, đồng thời loại bỏ những cây tre quá già đã cụt ngọn vì thớ giòn, dễ gãy khi uốn cong lòng thuyền hoặc hom lờ.
Bí quyết vót nan cạp vành và hun khói bếp
Tre đưa về làng được ngâm dưới bùn ao hoặc nước sông Chanh để khử đường tự nhiên, giúp thớ gỗ dẻo dai và kháng mọt. Sau đó, người thợ cưa tre theo kích thước ngư cụ, dùng dao sắc pha thành thanh nhỏ, tách riêng phần cật cứng cáp bên ngoài và phần ruột mềm bên trong.
Trong quy trình vót nan cạp vành, từng sợi nan cật được chuốt nhẵn bóng, đều tăm tắp sao cho khi miết tay qua không còn dằm xước. Đối với các loại ngư cụ như lờ, đó, nơm, đụt, sau khi đan hoàn thiện phần khung và hom, người dân Hưng Học xưa còn gác sản phẩm lên giàn bếp củi để hun khói rơm rạ nhiều tuần lễ. Lớp bồ hóng và tinh dầu từ khói bếp bám vào bề mặt nan tre tạo thành màng bảo vệ màu nâu cánh gián bóng đẹp, giúp ngư cụ chịu được độ mặn của nước biển.
Những dòng sản phẩm danh tiếng của làng nghề đan ngư cụ Hưng Học
Sự tài hoa của những bàn tay nghệ nhân tại làng nghề đan ngư cụ Hưng Học kết tinh qua hai dòng sản phẩm trụ cột làm nên thương hiệu vùng đất Nam Hòa trên bản đồ nghề thủ công Việt Nam, gồm những chiếc thuyền nan rẽ sóng và hệ thống ngư cụ bẫy bắt thủy sản tinh xảo.
Kỹ thuật chế tác thuyền nan quét nhựa chống thấm
Sản phẩm kỳ công nhất của làng nghề Hưng Học là những chiếc thuyền nan quét nhựa dài từ hai đến bốn mét, gắn bó cùng ngư dân vùng biển Quảng Ninh và Hải Phòng. Để làm ra chiếc thuyền nan hoàn chỉnh, người thợ bắt đầu bằng việc đan tấm mê thuyền phẳng trên sân rộng theo lối đan lóng mốt hoặc lóng đôi khít mạch từ những thanh nan cật tre già bản rộng.

Khó nhất khi đóng thuyền nan là đào khuôn đất dưới sân theo kích thước lòng thuyền, đặt tấm mê tre xuống rồi dùng cọc gỗ ép uốn cong tạo độ bầu cho đáy. Vành thuyền được cạp bằng hai thanh tre đực nguyên cây, buộc chặt bằng sợi mây rừng kết hợp các thang thuyền ngang cố định khung xương vững chãi.
Khi khung thuyền đã định hình, người thợ trát hỗn hợp chống thấm vào toàn bộ khe nan ở hai mặt trong và ngoài bằng nhựa cây dầu rái kết hợp lớp nhựa đường hoặc hắc ín đun nóng chảy quét phủ nhiều lớp. Những chiếc thuyền nan sau khi quét nhựa được úp ngược phơi dưới nắng to dọc theo triền đê và sân nhà, tạo nên lớp vỏ đen bóng, nhẹ nhàng trên mặt nước nhưng chịu sóng gió bền bỉ.
Hệ thống ngư cụ đan lờ đan đó cổ truyền
Song hành cùng nghề đóng thuyền nan là kỹ nghệ đan lờ đan đó cùng hàng loạt dụng cụ đánh bắt ven bờ như nơm, đụt, lợp cua, dậm, đăng chắn bãi triều. Mỗi loại ngư cụ là một cấu trúc hình học thông minh, vận dụng nguyên lý dòng chảy thủy triều và tập tính bơi xuôi dòng hoặc chui vào khe tối của tôm, cá, cua biển.

Chiếc lờ và chiếc đó của làng Hưng Học nổi bật nhờ phần thân hình trụ hoặc hình thoi thon dài được đan thưa vừa phải để dòng nước lưu thông dễ dàng mà tôm cá không thể thoát ra. Điểm quyết định hiệu quả đánh bắt nằm ở bộ phận hom lờ hình phễu đặt ở hai đầu. Người nghệ nhân chọn những sợi nan tre mảnh, đàn hồi cao để vót nhọn đầu và đan thành chiếc hom có độ mở vừa khít, giúp cá tôm bơi theo dòng nước đẩy nhẹ nan tre chui vào bên trong nhưng đầu nan lập tức khép kín ngăn con mồi quay ra.
- Thuyền nan và thuyền thúng đi biển: Đan từ nan cật tre già bản lớn, cạp vành kiên cố và phủ nhựa chống thấm phục vụ ngư dân di chuyển trên bãi triều.
- Lờ cá và lợp bắt cua biển: Thiết kế hình trụ tròn với hai đầu gắn hom tre đàn hồi một chiều, chuyên dùng đặt ngầm dưới các luồng lạch nước lợ.
- Đó và đụt đón dòng nước thủy triều: Đan theo dáng phễu thuôn dài từ nan nứa và giang dẻo, đặt cố định tại cửa cống đầm nuôi khi nước ròng rút ra biển.
- Đăng tre quây bãi bồi ven sông: Kết từ hàng ngàn thanh tre vót thẳng buộc dây mây thành những tấm phên dài để đón bắt đàn cá theo thủy triều.
- Nơm úp cá và giỏ đựng thủy sản: Chế tác từ những thanh tre già chuốt tròn cứng cáp, tạo dáng hình chuông cân đối giúp người dân đánh bắt thủ công.
Sức sống di sản đương đại tại làng nghề đan ngư cụ Hưng Học
Trải qua bao thăng trầm thời gian và sự xuất hiện của ngư cụ công nghiệp, làng nghề đan ngư cụ Hưng Học vẫn kiên trì giữ vững ngọn lửa nghề truyền thống như một phần máu thịt trong bản sắc văn hóa của người dân đảo Hà Nam.
Không gian văn hóa làng quê bên dòng sông Chanh
Dạo bước qua các xóm nghề tại thôn Hưng Học vào những ngày nắng đẹp, du khách dễ dàng cảm nhận nhịp sống bình yên của một làng quê cổ vùng duyên hải Bắc Bộ. Dọc theo bờ sông Chanh lộng gió và trên khắp sân gạch trước hiên nhà cổ, hàng chục chiếc thuyền nan đen bóng úp nối tiếp nhau xen lẫn những chồng lờ, chồng đó vàng ươm màu nắng mới tạo nên khung cảnh thị giác ấn tượng.
Đời sống tinh thần của các gia đình nghệ nhân Hưng Học gắn kết chặt chẽ với không gian lễ hội truyền thống của thị xã Quảng Yên. Mỗi dịp đầu xuân, người dân làng nghề lại chuẩn bị lễ vật tham gia rước bậc cao niên trong lễ hội Tiên Công để tri ân các vị Thủy tổ mở đất, đồng thời hòa mình vào không khí hào hùng của lễ hội Bạch Đằng Quảng Yên bên dòng sông lịch sử. Trong những ngày hội làng hay dịp đón khách phương xa, mâm cơm gia đình người Hưng Học luôn đượm tình quê với thức quà nem chua Quảng Yên bùi thơm lá ổi.
Nỗ lực truyền nghề và gìn giữ bản sắc biển
Trong bối cảnh phát triển du lịch văn hóa cộng đồng tại Quảng Ninh, thôn Hưng Học đã trở thành điểm dừng chân hấp dẫn trong hành trình khám phá vùng đất Quảng Yên của nhiều đoàn du khách. Bên cạnh việc duy trì sản xuất thuyền nan và ngư cụ cung cấp cho ngư dân vùng biển đảo, những nghệ nhân tâm huyết còn sáng tạo các mẫu thuyền nan thu nhỏ, lờ, đó, nơm tre mỹ nghệ tinh xảo để giới thiệu quy trình đan lát thủ công tới thế hệ trẻ.
Nhằm bảo tồn và lan tỏa tri thức nghề truyền thống của cha ông trên môi trường số, chuyên trang Quảng Ninh NSSC thường xuyên cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa chuẩn mực về lịch sử, quy trình chế tác và giá trị di sản của các làng nghề bản địa trên toàn tỉnh. Giữa nhịp sống hiện đại nơi cửa biển Đông Bắc, hình ảnh những bậc cao niên vẫn miệt mài chẻ tre, đan từng mắt nan khít mạch tại làng nghề đan ngư cụ Hưng Học chính là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của văn hóa thủ công truyền thống Việt Nam.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Quảng Ninh.
Bài liên quan
Làng nghề gốm sứ Đông Triều - Tinh hoa dòng gốm nặng lửa và nét vẽ dưới men
Làng nghề gốm sứ Đông Triều nổi danh với dòng gốm nặng lửa kết tinh từ đất sét trắng cao lanh và nghệ thuật vẽ hoa văn thủ công dưới men truyền thống.
Làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên - Di sản thuyền vỏ gỗ buồm cánh dơi trên đảo Hà Nam
Làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên gìn giữ nghề mộc đóng thuyền gỗ cổ truyền bên sông Chanh. Tìm hiểu kiệt tác thuyền buồm đi ngược gió vùng cửa biển.
Làng nghề chả mực giã tay Hạ Long - Tinh hoa di sản cối đá bên bờ vịnh di sản
Làng nghề chả mực giã tay Hạ Long lưu giữ kỹ nghệ giã mực mai bằng cối đá xanh từ năm 1946. Nét tinh hoa di sản thủ công trứ danh bên bờ vịnh di sản.



