Bỏ qua đến nội dung

Bán đảo Trà Cổ - Vẻ đẹp nguyên sơ nơi đặt nét bút đầu tiên địa đầu Đông Bắc

Vươn mình ra vùng biển khơi cực Đông Bắc của Tổ quốc, bán đảo Trà Cổ mang dáng dấp một vành trăng khuyết ôm lấy rừng phi lao xanh ngắt và thảm cát mịn trải dài tít tắp. Vùng đất biên viễn này hội tụ trọn vẹn khí phách mở cõi của cư dân vạn chài từ thời Hậu Lê cùng hệ thống di sản kiến trúc tín ngưỡng đặc sắc.

NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh bãi cát dài phẳng lặng và rừng phi lao xanh ngắt trên bán đảo Trà Cổ Móng Cái

Cách trung tâm đô thị biên giới Móng Cái khoảng 8 km về phía đông nam, bán đảo Trà Cổ được kiến tạo từ sự bồi tụ phù sa cổ ở cửa sông Bắc Luân kết hợp cùng dòng hải lưu ven bờ vịnh Bắc Bộ. Nhờ địa hình bốn bề tiếp giáp sông lạch và đại dương nên mỗi khi triều cường dâng cao, dải đất tiền tiêu này lại hiện lên như một hòn đảo độc lập giữa trùng khơi, lưu giữ mạch nguồn văn hóa người Việt nơi phên giậu Tổ quốc.

Địa thế hình lưỡi liềm và kiến tạo địa chất bán đảo Trà Cổ

Nằm ở tọa độ địa đầu phía đông bắc của dải đất liền Việt Nam, bán đảo Trà Cổ giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng cả về địa tự nhiên, giao thương hàng hải lẫn khẳng định chủ quyền lãnh thổ quốc gia. Hình thái địa mạo nơi đây là kết quả của hàng vạn năm tương tác không ngừng giữa dòng chảy sông biên giới và chế độ động lực học sóng biển vịnh Bắc Bộ.

Tọa độ địa đầu Đông Bắc và ranh giới biển biên viễn

Về mặt không gian địa lý, bán đảo trải dài theo phương đông bắc – tây nam với tổng diện tích tự nhiên hơn 1.300 ha, thuộc địa bàn khu vực Trà Cổ và Bình Ngọc của vùng biên giới Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh. Phía đông bắc của bán đảo tiếp giáp trực tiếp với cửa sông Bắc Luân (sông Ka Long đổ ra biển), nơi phân định đường biên giới tự nhiên trên biển và đất liền. Phía đông và đông nam mở rộng tầm mắt ra vùng biển khơi bao la của vịnh Bắc Bộ, trong khi phía tây và tây bắc được bao bọc bởi lạch sông Trà Cổ cùng vùng đầm lầy ngập mặn ngăn cách với phần đất liền trung tâm Móng Cái.

Cấu trúc không gian độc đáo ấy tạo cho Trà Cổ đặc tính "bán đảo nửa đảo" hiếm gặp dọc theo dải duyên hải miền Bắc. Vào những ngày triều cường dâng cao lấp đầy các lạch nước phía tây bắc, toàn bộ dải đất như tách biệt thành một hòn đảo cát vươn dài ra biển lớn. Khi thủy triều rút xuống, các bãi triều ngập mặn và dải đất bồi nối liền bán đảo với nội địa lại lộ rõ, tạo nên sự chuyển tiếp linh hoạt giữa hệ sinh thái lục địa và hệ sinh thái biển đảo tiền tiêu.

Quá trình bồi tụ cồn cát và địa mạo ngập triều

Dưới góc độ địa chất học kỷ Đệ Tứ (Quaternary), nền tảng của vùng đất này được hình thành trong giai đoạn biển tiến – biển thoái Holocen giữa và muộn, cách ngày nay khoảng 4.000 đến 6.000 năm. Lượng trầm tích cát thạch anh, bột sét khổng lồ do hệ thống sông Bắc Luân và các suối miền núi Đông Bắc mang ra cửa biển đã gặp dòng hải lưu ven bờ vịnh Bắc Bộ đẩy ngược vào, lắng đọng liên tục qua hàng thiên niên kỷ để tạo thành một đê cát chắn cửa sông (spit-barrier) khổng lồ mang dáng hình lưỡi liềm uốn cong mềm mại.

Địa hình bề mặt bán đảo nhìn chung tương đối bằng phẳng, độ cao trung bình chỉ dao động từ 2 m đến 5 m so với mực nước biển, xen kẽ những dải cồn cát cổ nhấp nhô chạy song song với đường bờ biển. Riêng ở đầu mút phía tây nam khu vực núi Ngọc, cấu trúc địa chất xuất lộ các tầng đá trầm tích lục nguyên và đá phiến sét màu sẫm có tuổi cổ hơn, tạo thành điểm tựa vững chắc chắn giữ cho toàn bộ dải cát dài 17 km không bị dòng chảy biển cuốn trôi qua các mùa bão gió.

Hạng mục địa lý - văn hóaThông số và đặc điểm nhận diện tại bán đảo Trà CổÝ nghĩa tự nhiên, lịch sử và di sản bản địa
Hình thái địa mạoBán đảo đê cát hình lưỡi liềm bốn bề giáp sông lạch và vịnh Bắc BộTạo nên địa thế bán đảo kết hợp đảo ven bờ độc đáo nơi cửa sông biên giới
Đường bờ biển tự nhiênDài khoảng 17 km nối liền từ mũi Gót (Sa Vĩ) đến khu vực mũi NgọcMột trong những bãi biển cát phẳng, dài và nguyên sơ bậc nhất Việt Nam
Mốc tọa độ mũi Sa VĩĐiểm cực Đông Bắc trên đất liền, nơi đặt nét bút đầu tiên hình chữ SBiểu tượng thiêng liêng về chủ quyền biên giới và điểm đón bình minh sớm
Di tích đình Trà CổKhởi dựng năm Quang Thuận thứ hai (1461) thời vua Lê Thánh TôngCột mốc văn hóa sáu thế kỷ minh chứng lịch sử khai hoang của người Việt
Nguồn cội cư dânThành ngữ truyền đời "Người Trà Cổ, tổ Đồ Sơn" từ 6 vị Tiên côngGắn kết mạch nguồn văn hóa đồng bằng sông Hồng với vùng biển Đông Bắc
Hệ sinh thái tiêu biểuRừng phi lao chắn cát dài hàng chục cây số và rừng ngập mặn cổLá chắn sinh thái bảo vệ bờ biển và nơi cư trú của nhiều loài thủy sản quý

Hệ sinh thái rừng dương, bãi cát và thủy văn bán đảo Trà Cổ

Nhờ nằm ở vị trí giao thoa giữa cửa sông biên giới và vùng biển mở vịnh Bắc Bộ, bán đảo Trà Cổ sở hữu một hệ sinh thái ven bờ đa dạng và cân bằng. Sự kết hợp giữa thảm cát thạch anh mịn màng, vành đai rừng phi lao xanh ngắt suốt bốn mùa cùng hệ thống rừng ngập mặn phía sau bán đảo đã tạo nên bức tranh thiên nhiên giàu sức sống.

Bãi cát bằng phẳng và đai rừng phi lao chắn sóng

Trải dài dọc theo rìa phía đông nam của bán đảo là bãi biển Trà Cổ với chiều dài lên tới 17 km, uốn cong từ mũi Gót ở phía đông bắc xuống tận chân núi Ngọc ở phía tây nam. Nhờ cấu tạo từ các hạt cát thạch anh mịn pha lẫn vỏ nhuyễn thể biển được sóng vỗ mài nhẵn qua hàng ngàn năm, nền bãi cát tại đây có độ phẳng và độ chặt tự nhiên rất cao, độ dốc thoải đều chỉ khoảng 1 đến 2 độ vươn xa hàng trăm mét ra ngoài khơi, giúp mặt bãi luôn êm dịu và ít xuất hiện các hố xoáy ngầm nguy hiểm.

Bao bọc ngay phía trên dải cát trắng mịn ấy là vành đai rừng phi lao (rừng thùy dương) rộng hàng trăm héc-ta chạy dọc suốt chiều dài bán đảo. Những rặng phi lao cổ thụ bám rễ sâu vào lòng cát mặn, đan cài thành bức tường xanh vững chãi ngăn chặn cát bay, cát chảy và giảm thiểu sức tàn phá của gió bão biển Đông đối với các khu dân cư bên trong. Âm thanh rì rào của rừng dương hòa quyện cùng tiếng sóng vỗ bờ đã đi vào thi ca cách mạng Việt Nam qua vần thơ nổi tiếng từ Trà Cổ rừng dương đến Mũi Cà Mau rừng đước, khắc họa trọn vẹn chiều dài đất nước từ địa đầu Đông Bắc tới cực Nam Tổ quốc.

Mũi Sa Vĩ nơi đặt nét bút đầu tiên trên bản đồ Tổ quốc tại bán đảo Trà Cổ
Mũi Sa Vĩ nơi đặt nét bút đầu tiên trên bản đồ Tổ quốc tại bán đảo Trà Cổ

Chế độ nhật triều, khí hậu biển và rừng ngập mặn cổ

Vùng biển quanh bán đảo chịu chi phối trực tiếp của đới khí hậu nhiệt đới gió mùa hải dương với bốn mùa phân hóa rõ rệt và nhiệt độ trung bình năm dao động khoảng 22,5°C đến 23°C. Mùa hè từ tháng 5 đến tháng 9 đón luồng gió biển Đông Nam mát lành, không khí trong trẻo; mùa đông từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc mang theo hơi lạnh đặc trưng của vùng biên viễn phía Bắc. Chế độ thủy văn tại đây mang tính chất nhật triều thuần nhất điển hình của vịnh Bắc Bộ, mỗi ngày chỉ có một lần nước lên và một lần nước xuống với biên độ triều lớn từ 3,8 m đến 4,5 m.

Nếu như mặt trước hướng ra đại dương là bãi cát trắng và rừng dương, thì mặt sau của bán đảo dọc theo cửa sông Bắc Luân và lạch Trà Cổ lại là không gian của hệ sinh thái rừng ngập mặn nguyên sinh rộng lớn. Các loài cây trang, đước, vẹt, sú, mắm mọc thành từng quần thụ dày đặc trên nền bùn cát cửa sông, tạo thành vùng đệm sinh học giàu dinh dưỡng cho các loài giáp xác và nhuyễn thể sinh trưởng. Chính tại các bãi triều ngập mặn và rặng đá ven bờ này, ngư dân bản địa đã khai thác nhiều sản vật biển đặc trưng của tỉnh như loài sam biển quý làm nên món sam biển Hạ Long trứ danh hay loài cù kỳ gắn liền với hương vị bún cù kỳ Quảng Ninh đậm đà vị biển.

Quần thể danh thắng biển và kiến trúc cổ trên bán đảo Trà Cổ

Không chỉ quyến rũ bởi cảnh sắc biển trời khoáng đạt, bán đảo Trà Cổ còn là nơi hội tụ của những danh thắng tự nhiên độc bản và hệ thống công trình kiến trúc tín ngưỡng, tôn giáo có tuổi đời hàng thế kỷ. Mỗi điểm dừng chân trên bán đảo đều mang trong mình những câu chuyện lịch sử sâu sắc về quá trình dựng làng, giữ đất của cha ông.

Mũi Sa Vĩ thiêng liêng cùng thắng cảnh Cồn Mang, Đá Đen

Nằm ở điểm tận cùng phía đông bắc của bán đảo là mũi Sa Vĩ (còn được cư dân địa phương gọi là mũi Gót). Tên gọi "Sa Vĩ" trong chữ Hán có nghĩa là "đuôi cát", bởi mỗi khi thủy triều xuống thấp, một dải cát dài và hẹp lại vươn mình uốn lượn ra giữa làn nước biển xanh ngắt tựa như chiếc đuôi rồng vẫy sóng. Đây chính là tọa độ địa lý đánh dấu điểm khởi đầu của đường bờ biển Việt Nam dài 3.260 km uốn hình chữ S chạy dọc từ Bắc vào Nam. Tại khu vực này, Cụm thông tin cổ động biên giới Sa Vĩ được kiến tạo uy nghi với bức phù điêu mang dáng dấp ba ngọn thông vươn thẳng lên bầu trời cao 27 m cùng quảng trường hướng biển trang nghiêm.

Tiếp nối về phía nam của mũi Sa Vĩ khoảng 6 km là thắng cảnh Cồn Mang, một dải cồn cát tự nhiên nhô ra cửa biển nơi sóng nước giao hòa tĩnh lặng, là nơi tàu bè ngư dân thường neo đậu sau những chuyến vươn khơi. Ở đầu mút phía tây nam bán đảo dưới chân núi Ngọc lại hiện diện bãi Đá Đen (bãi biển Ngọc Sơn) với cấu tạo địa chất hoàn toàn khác biệt. Hàng vạn phiến đá trầm tích màu đen nhánh và nâu sẫm xếp chồng lên nhau thành từng dải thoải dài vươn ra mặt nước, xen lẫn bãi cát vàng mịn và rừng thông xanh rì trên sườn đồi, tạo nên sự tương phản thị giác ấn tượng giữa sắc đen huyền bí của đá cổ và bọt sóng trắng xóa.

  • Mũi Sa Vĩ (Mũi Gót): Tọa độ cực Đông Bắc nơi đặt nét bút đầu tiên vẽ nên dáng hình chữ S Việt Nam, nổi bật với cụm phù điêu ba ngọn thông vươn cao trước gió biển và rừng ngập mặn cửa sông.
  • Bãi biển Trà Cổ và Cồn Mang: Dải cát thạch anh bằng phẳng dài 17 km ôm dọc rìa đông nam bán đảo, kết hợp với cồn cát cửa biển Cồn Mang yên bình nơi đón những tia nắng bình minh đầu tiên trên đất liền.
  • Bãi Đá Đen và Mũi Ngọc: Quần thể ghềnh đá phiến trầm tích màu đen xếp tầng tự nhiên nằm ở điểm cuối phía tây nam bán đảo, nơi có bến cảng dân sinh kết nối giao thông ra đảo Vĩnh Thực.
  • Hệ thống di tích tín ngưỡng – tôn giáo: Quy tụ ngôi đình làng cổ kính hơn 600 năm tuổi, ngôi chùa cổ thời Hậu Lê, đền thờ Thánh Mẫu và công trình nhà thờ mang kiến trúc Gothic thế kỷ XIX.
Cảnh quan ghềnh đá trầm tích xếp tầng bên bờ sóng tại bãi Đá Đen bán đảo Trà Cổ
Cảnh quan ghềnh đá trầm tích xếp tầng bên bờ sóng tại bãi Đá Đen bán đảo Trà Cổ

Ngôi đình cổ sáu thế kỷ và di tích tôn giáo

Tọa lạc tại khu Nam Thọ ở trung tâm bán đảo là đình Trà Cổ, một trong những ngôi đình làng cổ kính và đồ sộ bậc nhất vùng duyên hải Đông Bắc đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Ngôi đình được khởi dựng từ năm Quang Thuận thứ hai (1461) dưới triều đại vua Lê Thánh Tông, quay hướng nam nhìn ra biển lớn và xây dựng theo bố cục chữ Đinh truyền thống gồm 5 gian 2 chái tiền đường nối với 3 gian hậu cung. Toàn bộ khung chịu lực của đình gồm 48 cột gỗ lim nguyên khối đặt trên chân tảng đá xanh, kết hợp các bức cốn, đầu dư, kẻ hiên chạm khắc hình tứ linh, rồng chầu mặt nguyệt và tiên nữ cưỡi phượng mang đậm phong cách nghệ thuật điêu khắc thời Hậu Lê – Nguyễn.

Bên cạnh ngôi đình cổ, không gian văn hóa tâm linh trên bán đảo còn hiện diện chùa Nam Thọ (Nam Thọ Cổ Tự) được xây dựng từ giữa thế kỷ XVIII dưới thời Hậu Lê và đền Thánh Mẫu thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh cùng Nam Hải Đại Vương che chở cho ngư dân vượt sóng dữ. Cách đó không xa là nhà thờ Trà Cổ, công trình kiến trúc tôn giáo được khởi dựng từ những năm 1880 và trùng tu quy mô lớn vào thập niên 1990. Với những vòm cửa nhọn vươn cao theo phong cách kiến trúc Gothic cổ điển, tháp chuông uy nghiêm, quả chuông đồng hơn trăm năm tuổi cùng hàng trăm bức phù điêu chạm nổi, ngôi nhà thờ góp phần tạo nên diện mạo văn hóa đa dạng và hài hòa cho vùng đất biên cương.

Nguồn cội cư dân Đồ Sơn và bản sắc văn hóa bán đảo Trà Cổ

Lịch sử hình thành cộng đồng cư dân trên bán đảo Trà Cổ là một bản anh hùng ca mộc mạc nhưng hào hùng về ý chí chinh phục biển cả và bám đất giữ biên cương của người Việt. Trải qua hơn sáu trăm năm lập làng, những phong tục tập quán và lễ hội truyền thống của tổ tiên vẫn được các thế hệ người dân Trà Cổ gìn giữ nguyên vẹn.

Hành trình mở cõi từ miền biển Đồ Sơn xưa

Trong tâm thức của mọi người con vùng biển Móng Cái luôn khắc sâu câu thành ngữ truyền đời "Người Trà Cổ, tổ Đồ Sơn" như một lời nhắc nhở thiêng liêng về cội nguồn huyết thống. Theo gia phả các dòng họ gốc và thần tích lưu giữ tại địa phương, vào năm Tân Tỵ (1461) đầu niên hiệu Quang Thuận đời Lê Thánh Tông, có 12 gia đình ngư dân lành nghề từ vùng biển bán đảo Đồ Sơn (nay thuộc Hải Phòng) dong thuyền đi đánh cá trên vịnh Bắc Bộ. Giữa đường gặp cơn bão lớn, đoàn thuyền bị sóng gió đánh dạt vào một đầm vũng kín gió trên dải đảo cát hoang vu ở cực Đông Bắc, nơi bốn bề chỉ có rừng cây lúp xúp, đầm lầy sú vẹt và bãi cát mênh mông.

Khi bão tan, nhận thấy vùng đất mới tuy khắc nghiệt nhưng ngư trường quanh đảo lại vô cùng trù phú tôm cá, các ngư dân đã quyết định ở lại khai phá. Thời gian đầu vì điều kiện sinh sống nơi rừng thiêng nước độc gian nan, 6 gia đình đã xin phép trở về quê cũ Đồ Sơn, còn 6 gia đình kiên cường bám trụ. Sáu vị gia trưởng ấy đã cùng nhau phát cây rừng, đắp đê ngăn mặn, đào giếng nước ngọt, lập nên làng vạn chài Trà Cổ và được dân làng tôn vinh là Lục vị Tiên công. Từ 6 dòng họ gốc ban đầu, cộng đồng cư dân ngày càng sinh sôi trù mật, mở mang các xóm Đông Thịnh, Nam Thọ, Tràng Vĩ và dựng ngôi đình lớn để thờ phụng Thành hoàng làng cùng các bậc tiền nhân mở cõi.

Nghi lễ rước Vua và đời sống vạn chài vùng biên

Biểu tượng rực rỡ nhất cho sự gắn kết nguồn cội giữa vùng đất biên viễn Quảng Ninh với quê tổ Đồ Sơn chính là lễ hội đình Trà Cổ, được tổ chức trang trọng hằng năm từ ngày 30 tháng 5 đến ngày 3 tháng 6 âm lịch và đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nét độc đáo có một không hai của lễ hội là nghi thức "rước Vua ra đảo" bằng thuyền rồng trên biển (trong quá khứ là hành trình đi thuyền buồm vượt biển về tận Đồ Sơn rước bát hương thần, ngày nay thực hiện nghi lễ rước long ngai bài vị dọc theo bờ biển từ miếu Ông về đình). Bên cạnh lễ rước trên biển còn có hội thi "Ông Voi" (chăm sóc và chấm điểm những chú lợn giống to khỏe nhất của 12 cai đám dâng tế thần) cùng các màn múa bông, hát chèo đường đậm chất ngư dân đồng bằng Bắc Bộ.

Trong đời sống lao động thường nhật, cư dân miền biển nơi đây vẫn duy trì tập quán đánh bắt hải sản ven bờ truyền thống như đi kheo trên cà kheo lúc sáng sớm, kéo lưới rùng trên bãi cát phẳng và đan vá lưới thủ công gắn kết với làng nghề đan ngư cụ Hưng Học. Mỗi buổi bình minh khi mặt trời vừa nhô lên khỏi mũi Sa Vĩ, khung cảnh những đoàn thuyền nan tấp nập cập bãi cát mang theo tôm, ghẹ, bề bề tươi rói đã trở thành nét văn hóa sinh hoạt đặc trưng của làng biển nơi địa đầu Tổ quốc.

Hội tụ vẻ đẹp thơ mộng của đường bờ biển dài 17 km, sự thiêng liêng của mũi Sa Vĩ nơi đặt nét bút đầu tiên trên bản đồ chữ S cùng bề dày hơn sáu thế kỷ lịch sử "Người Trà Cổ, tổ Đồ Sơn", bán đảo Trà Cổ xứng đáng là một biểu tượng văn hóa và thiên nhiên vô giá nơi biên cương Đông Bắc. Nhằm lưu giữ và lan tỏa những giá trị di sản bản địa cao quý ấy, hệ thống cơ sở dữ liệu của Quảng Ninh NSSC luôn đồng hành cùng độc giả trong hành trình khám phá toàn diện lịch sử, văn hiến và danh thắng tỉnh nhà.

Chia sẻ:
QC

NSSC Quảng Ninh

quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất