Đảo Quan Lạn - Dấu ấn thương cảng cổ và biển xanh giữa vịnh Bái Tử Long
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Giữa muôn trùng sóng nước xanh biếc của quần đảo Vân Hải, đảo Quan Lạn mở ra một không gian văn hóa biển đảo trầm mặc với những thung lũng trù phú nằm kẹp giữa hai sườn núi cao. Nơi đây cuốn hút bước chân người lữ khách bởi dải cát thạch anh trắng mịn như pha lê bên rừng trâm cổ thụ, những mái đình cổ chạm khắc gỗ mần lái tinh xảo và hào khí ngàn năm của chiến thắng thủy chiến lẫy lừng trong lịch sử giữ nước.
Địa thế vòng cung chắn sóng và cấu tạo địa chất đảo Quan Lạn
Nằm ở tuyến đảo vòng ngoài thuộc quần đảo Vân Hải trong lòng vịnh Bái Tử Long, đảo Quan Lạn (còn được thư tịch cổ gọi là đảo Cảnh Cước hay núi Cảm Cước) vươn dài hơn 15 km theo hướng đông bắc – tây nam. Với diện tích tự nhiên khoảng 11 km² trải dài từ chân núi Vân Đồn đến núi Gót, hòn đảo đóng vai trò như một bức tường thành tự nhiên ngăn những luồng sóng lớn từ vịnh Bắc Bộ tràn vào vùng vịnh kín bên trong.
Vị trí chiến lược trên dải đảo Vân Hải Đông Bắc
Về mặt địa lý hành chính, không gian trên đảo được chia thành hai xã đảo là xã Quan Lạn ở phía nam và xã Minh Châu ở phía bắc, ngăn cách với đảo Ba Mùn (đảo Cao Lô) ở phía đông bắc bởi cửa biển Cửa Đối và tiếp giáp với đảo Ngọc Vừng, đảo Phượng Hoàng ở phía tây nam qua cửa Cái Làng. Phía tây của đảo hướng mặt vào luồng lạch sâu trong vịnh với các bến thuyền cổ kính lặng gió, trong khi phía đông của đảo mở thẳng ra biển khơi bao la và nhìn về hướng quần đảo đảo Cô Tô nơi chân trời xa thẳm.
Nhờ vị trí án ngữ ngay trên tuyến hải trình huyết mạch nối liền Đông Bắc Á với Đông Nam Á, từ thế kỷ XII dưới triều vua Lý Anh Tông, hòn đảo đã trở thành hạt nhân trung tâm của thương cảng cổ Vân Đồn – thương cảng ngoại thương đầu tiên trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Các đoàn thuyền buôn phương xa khi tiến vào vùng biển Đại Việt đều đi qua các cửa biển quanh đảo để neo đậu tránh gió chướng và trao đổi hàng hóa gồm tơ lụa, gốm sứ, hương liệu cùng sản vật bản địa.
Trải qua gần một thiên niên kỷ biến thiên của lịch sử, cấu trúc địa bàn cư trú của các làng cổ trên đảo như thôn Đông Nam, thôn Đoài, thôn Bắc, thôn Thái Hòa, thôn Sơn Hào và thôn Minh Châu vẫn giữ được quy hoạch truyền thống tựa lưng vào sườn núi và hướng mặt ra vụng biển. Sự biệt lập tương đối giữa bốn bề sóng nước đã giúp hòn đảo bảo lưu nguyên vẹn cảnh quan làng xã cổ truyền Bắc Bộ hòa quyện cùng văn hóa ngư nghiệp vùng biển Đông Bắc.
Địa hình thung lũng đảo đất và mỏ cát thạch anh
Khác với hàng trăm hòn đảo đá vôi dựng đứng ở trung tâm vùng vịnh, cấu trúc địa chất của đảo thuộc hệ tầng Đồ Sơn (kỷ Devon, có niên đại cách ngày nay trên 350 triệu năm), được cấu tạo chủ yếu từ đá cát kết thạch anh, đá bột kết và đá phiến sét. Địa hình toàn đảo nổi bật với hai dãy núi đất chạy dọc theo chiều dài đảo với nhiều đỉnh cao trên 150 m như núi Yến, núi Vạn Giò và núi Gót, ôm trọn lấy một thung lũng đồng bằng nhỏ hẹp nằm ở giữa lòng đảo.
Chính quá trình phong hóa lâu dài của các tầng đá cát kết giàu khoáng vật silic dưới tác động của sóng biển và gió mùa suốt hàng vạn năm đã tạo nên những mỏ cát thạch anh trắng muốt, tinh khiết bậc nhất Việt Nam dọc theo bờ biển phía đông của đảo. Hạt cát tại đây nhỏ mịn đồng đều, có độ trắng sáng tự nhiên gần như tuyệt đối và không lẫn bùn đất, kiến tạo nên những đồi cát trắng uốn lượn bên rìa biển xanh.
| Phân khu địa lý - di sản | Đặc trưng tự nhiên, kiến trúc và lịch sử trên đảo Quan Lạn | Vai trò trong quần thể di sản vịnh Bái Tử Long |
|---|---|---|
| Cụm di tích đình - chùa - miếu - nghè Quan Lạn | Quần thể kiến trúc gỗ mần lái cổ kính thờ vua Lý Anh Tông và danh tướng Trần Khánh Dư | Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia được công nhận từ năm 1990 |
| Rừng trâm Minh Châu cổ thụ | Cánh rừng trâm gió nguyên sinh rộng trên 14 ha với hàng trăm gốc cổ thụ hơn 300 năm tuổi | Lá chắn sinh thái ngăn cát bay, giữ mạch nước ngọt và bảo vệ xóm làng trước bão biển |
| Hệ thống bãi biển Minh Châu - Sơn Hào - Quan Lạn | Chuỗi bãi biển cát thạch anh trắng mịn như bột, độ dốc thoải đều kéo dài hàng cây số | Những bãi biển tự nhiên nguyên sơ bậc nhất vùng biển đảo phía Bắc Việt Nam |
| Dòng sông Đôi Bờ Cát Trắng | Dòng suối nước ngọt chảy uốn lượn giữa hai triền đồi cát thạch anh trắng phau trên đảo | Cảnh quan thủy văn độc đáo cung cấp nước ngọt và phân ranh tự nhiên giữa các phân khu |
| Thắng cảnh eo gió Gót Beo | Mũi núi đá phiến thạch nhô cao ra biển khơi ở cực nam đảo nhìn thẳng ra cửa biển Cái Làng | Điểm cao quan sát toàn cảnh vòng cung bờ biển và dấu tích trạm gác tiền tiêu xưa |
| Hệ thống bến cảng cổ Cái Làng - Cống Đông | Trầm tích hàng vạn mảnh gốm sứ hoa lam, gốm men ngọc thời Lý - Trần - Lê dọc bờ vịnh | Minh chứng khảo cổ học sống động về trung tâm ngoại thương hàng hải đầu tiên của Đại Việt |
Hệ sinh thái rừng trâm cổ thụ và thủy văn quanh đảo Quan Lạn
Nằm liền kề khu vực bảo tồn nghiêm ngặt của vườn quốc gia Bái Tử Long, đảo Quan Lạn sở hữu một hệ sinh thái chuyển tiếp vô cùng đặc sắc giữa rừng nhiệt đới hải đảo, đồi cát thạch anh ven biển và vùng bãi triều ngập nước. Sự hiện diện của những cánh rừng nguyên sinh hàng trăm năm tuổi ngay sát mép sóng đã tạo nên vi khí hậu mát lành và bảo vệ mạch nước ngầm quý giá cho cư dân trên đảo.
Quần thể rừng trâm Minh Châu hơn ba trăm năm tuổi
Tọa lạc ngay phía sau vành đai cát trắng của bãi biển phía bắc đảo là khu rừng trâm Minh Châu rộng hơn 14 ha, trải dài trên chiều dài hơn bốn cây số và được đánh giá là khu rừng trâm gió nguyên sinh thuần loại lớn nhất Việt Nam hiện nay. Quần xã thực vật đặc hữu này quy tụ hàng nghìn cây trâm vỏ đỏ và trâm vỏ trắng, trong đó có hơn 90% số cây mang tuổi đời từ một trăm đến trên ba trăm năm tuổi với thân cây vặn xoắn gân guốc, rễ nổi chằng chịt bám chặt vào nền cát thạch anh.
Trải qua hàng thế kỷ đương đầu trực diện với những trận cuồng phong và bão biển từ vịnh Bắc Bộ thổi vào, những tán cây trâm cổ thụ cao từ 10 m đến 15 m vẫn kiên cường đan kết vào nhau tạo thành một bức trường thành xanh vững chãi. Không chỉ có tác dụng chắn gió bão và ngăn chặn hiện tượng cát bay, cát chảy lấn vào đất canh tác nông nghiệp của thôn xóm, bộ rễ khổng lồ của rừng trâm còn đóng vai trò như một túi giữ nước tự nhiên khổng lồ, lọc và tích trữ nguồn nước mưa thành mạch nước ngầm ngọt mát, trong vắt quanh năm cho giếng làng trên đảo.
Vào mùa trâm nở hoa hay khi những cơn mưa rào mùa hạ đi qua, hương lá trâm tinh khiết chứa tinh dầu tự nhiên tỏa khắp không gian thôn đảo, mang lại bầu không khí trong lành và thư thái. Đối với người dân xã Minh Châu và xã Quan Lạn, cánh rừng trâm cổ thụ được coi như báu vật thiêng liêng che chở cho sinh mệnh làng chài và được cộng đồng bảo vệ nghiêm ngặt qua nhiều thế hệ.
Chế độ nhật triều và dòng sông Đôi Bờ Cát Trắng
Về mặt thủy văn nội đảo, chạy dọc theo trục giao thông nối liền giữa hai xã Quan Lạn và Minh Châu là thắng cảnh dòng sông Đôi Bờ Cát Trắng, một dòng chảy tự nhiên uốn lượn mềm mại giữa hai triền cát thạch anh trắng phau. Nước sông bắt nguồn từ các khe suối nhỏ trên hai dãy núi đất chạy dọc đảo, len lỏi qua những rặng dứa dại và rừng phi lao xanh ngắt trước khi hòa vào vùng cửa lạch thủy triều ven vịnh.
Xung quanh bờ đảo, chế độ hải văn chịu sự chi phối của thủy triều nhật triều thuần nhất vùng vịnh Bắc Bộ với biên độ triều từ 3,5 m đến 4,0 m và độ mặn nước biển duy trì ổn định từ 30 đến 33 phần nghìn. Khi thủy triều rút xuống vào những ngày nước ròng, ở phía bờ tây và bờ bắc của đảo lộ ra những bãi triều cát pha bùn rộng hàng trăm héc-ta bằng phẳng như mặt gương, nuôi sống hệ sinh thái nhuyễn thể hai mảnh vỏ và các loài sinh vật đáy quý hiếm.

Chuỗi bãi biển nguyên sơ và cụm di tích cổ trên đảo Quan Lạn
Sức hấp dẫn độc bản của đảo Quan Lạn nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa chuỗi bãi tắm tự nhiên dài hàng chục cây số với quần thể kiến trúc tín ngưỡng cổ kính nằm ngay giữa trung tâm làng đảo. Mỗi địa danh nơi đây đều mang trong mình cả vẻ đẹp tạo tác của thiên nhiên lẫn chiều sâu tâm linh của lịch sử dân tộc.
Cảnh sắc bãi biển Minh Châu và eo gió Gót Beo
Nằm ở đầu phía bắc của đảo trong một vũng vịnh hình trăng khuyết kín gió là bãi biển Minh Châu, dải bờ biển dài khoảng hai cây số nổi tiếng với lớp cát thạch anh trắng mịn như bột phấn, giúp bàn chân bước đi trên cát hoàn toàn không bị lún hay bám bẩn. Do được hai mũi đá lớn vươn ra biển ở hai đầu che chắn, mặt nước tại Minh Châu có độ dốc thoai thoải, sóng êm dịu và trong vắt dưới làn nước xanh ngọc bích.
Dọc theo sườn phía đông hướng ra biển lớn là bãi biển Sơn Hào dài gần ba cây số với những đợt sóng biển khơi sôi động, nối tiếp với bãi biển Quan Lạn trải dài hơn ba cây số nằm gần khu dân cư trung tâm. Ở mũi cực nam của hòn đảo gần bến cảng cổ Cái Làng là thắng cảnh eo gió Gót Beo, nơi vách núi đá phiến thạch vươn cao trên 100 m nhô thẳng ra cửa biển với những ghềnh đá hùng vĩ, mở ra tầm nhìn bao quát toàn bộ đường cong bờ biển của đảo.
Quần thể đình chùa và miếu nghè cổ kính trên đảo
Nằm tại trung tâm thôn Đoài thuộc xã Quan Lạn là cụm di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia gồm đình Quan Lạn, chùa Quan Lạn (Linh Quang Tự), miếu thờ ba anh em họ Phạm và nghè Quan Lạn. Trong đó, ngôi đình cổ Quan Lạn có nguồn gốc khởi dựng từ thời Hậu Lê (khoảng thế kỷ XVII tại khu vực bến Cái Làng cũ) và được di dời, trùng tu lớn vào thời Nguyễn dưới triều vua Tự Đức trên khuôn viên rộng hơn 500 m² nhìn ra hướng tây nam.
Điểm đặc sắc bậc nhất về mặt kiến trúc của ngôi đình biển đảo này là toàn bộ hệ khung cột cái, cột quân, xà bẩy và vì kèo theo kiểu chồng rường giá chiêng đều được chế tác từ gỗ mần lái – một loài gỗ rừng nguyên sinh cứng như đá, chịu được hơi nước biển mặn và không bị mối mọt ăn hại, khai thác trực tiếp từ rừng đảo Ba Mùn kế bên. Trên các bức cốn, đầu dư, bẩy hiên của đình là hàng chục mảng chạm khắc gỗ tinh xảo mang đậm phong cách nghệ thuật điêu khắc dân gian cuối thời Lê – đầu thời Nguyễn với các đề tài tứ linh, lưỡng long chầu nguyệt, long mã, rồng ổ và hoa văn sóng nước miền biển.
Về giá trị lịch sử – tín ngưỡng, đây là ngôi đình làng duy nhất tại Việt Nam đặt tượng thờ Hoàng đế Lý Anh Tông (vị vua đã ban chiếu lập trang Vân Đồn năm 1149 mở nền ngoại thương Đại Việt) cùng Thành hoàng làng là Phó tướng Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư và các vị Tiên Công có công khai khẩn lập ấp trên đảo. Ngay sát bên phải đình là ngôi chùa Linh Quang Tự thờ Phật và công chúa Liễu Hạnh cùng pho tượng bà cụ Hậu được tạc theo hình mẫu chân thực của người phụ nữ làng chài thế kỷ XVIII; cách đó không xa là nghè Quan Lạn và miếu thờ ba vị tướng anh em họ Phạm (Phạm Công Chính, Phạm Quý Công, Phạm Thuần Dụng) – những người con bản địa đã anh dũng hy sinh trong trận thủy chiến chống ngoại xâm năm 1288.

- Kiến trúc đình Quan Lạn: Kết cấu chữ Công gồm Bái đường, Ống muống và Hậu cung với 32 cột gỗ mần lái nguyên khối, lưu giữ 18 đạo sắc phong của các triều đại phong kiến Lê – Nguyễn.
- Chùa Quan Lạn (Linh Quang Tự): Ngôi chùa cổ theo bố cục Nội công ngoại quốc, nơi giao thoa tín ngưỡng Phật giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu và lòng tri ân các bậc tiền nhân mở đất.
- Nghè Quan Lạn và Miếu tam vị tướng họ Phạm: Không gian tưởng niệm trực tiếp chiến công giữ nước của danh tướng Trần Khánh Dư cùng các nghĩa sĩ hương binh trang Vân Đồn trong kháng chiến chống Nguyên Mông.
Di sản thương cảng Vân Đồn và văn hóa cư dân đảo Quan Lạn
Trải qua gần chín thế kỷ kể từ ngày trang Vân Đồn được thiết lập, đảo Quan Lạn vẫn bảo lưu trọn vẹn mạch nguồn văn hóa của một thương cảng cổ sầm uất kết hợp cùng hào khí chống ngoại xâm quật cường. Đời sống tinh thần và vật chất của cư dân trên đảo hôm nay là sự tiếp nối sống động của truyền thống cha ông nơi cửa biển tiền tiêu.
Hào khí thủy chiến nhà Trần và lễ hội truyền thống
Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ ba vào mùa xuân năm Mậu Tý (1288), vùng biển quanh đảo và luồng Cửa Đối – Mang Khẩu chính là chiến trường ác liệt làm nên chiến thắng Vân Đồn năm 1288 vang dội sử sách. Dưới sự chỉ huy tài tình của Phó tướng Trần Khánh Dư cùng sự thông thuộc luồng lạch, con nước của quân dân bản địa trang Vân Đồn, thủy quân nhà Trần đã phục kích và đánh đắm hoàn toàn đoàn thuyền vận lương khổng lồ của tướng giặc Trương Văn Hổ, chặt đứt nguồn tiếp tế hậu cần của đạo quân xâm lược và tạo tiền đề quyết định cho đại thắng trên sông Bạch Đằng, bảo vệ vững chắc nền độc lập và hòa bình của dân tộc.
Để tưởng nhớ công đức to lớn của vua Lý Anh Tông mở cảng, danh tướng Trần Khánh Dư cùng ba vị tướng họ Phạm giữ nước, hằng năm từ ngày 10 đến ngày 20 tháng 6 âm lịch (trọng hội vào ngày 18 tháng 6 âm lịch), nhân dân hai xã Quan Lạn và Minh Châu lại nô nức mở lễ hội truyền thống Vân Đồn (còn gọi là hội chèo bơi Quan Lạn). Toàn bộ dân làng chia thành hai phe Đông Nam Văn (tượng trưng cho các quan văn triều đình và cư dân nông thương) và Đoài Bắc Võ (tượng trưng cho các tướng võ và quân sĩ trấn ải), đóng trại, rước sắc phong từ nghè về đình và tiến hành hội đua thuyền rồng truyền thống trên mặt biển trước cửa đình, tái hiện sinh động thế trận mai phục thủy chiến hào hùng năm xưa.
Tri thức ngư nghiệp bản địa và sản vật sá sùng
Nhờ đặc điểm địa hình bãi triều cát pha giàu khoáng chất nằm dưới chân các dãy đảo đá vôi và đảo đất, vùng biển Minh Châu – Quan Lạn được thiên nhiên ban tặng loài sá sùng Quan Lạn (còn gọi là địa sâm hay mồi biển), một loài sinh vật biển quý hiếm có hàm lượng đạm và tới 18 loại axit amin tự nhiên cao bậc nhất vùng biển Việt Nam. Trong sử sách phong kiến, sá sùng khai thác tại vùng đảo Vân Hải từng là cống phẩm quý giá được tiến dâng lên triều đình để chế biến các món ngự thiện bổ dưỡng và làm vị thuốc quý trong y học cổ truyền.
Từ nguồn tài nguyên đặc hữu ấy, qua hàng trăm năm lao động trên các bãi triều mỗi khi con nước ròng rút cạn, những người phụ nữ làng biển đã hình thành và gìn giữ nghề khai thác sá sùng Quan Lạn đòi hỏi đôi mắt tinh tường để nhận biết dấu lỗ thở (hoa sá sùng) trên mặt cát và thao tác đạp thuổng sắt nhanh, chuẩn xác chỉ trong tích tắc. Bên cạnh nghề đào và sấy khô sá sùng truyền thống, cư dân trên đảo còn phát triển nghề đánh bắt hải sản ven đảo, khai thác cầu gai, ốc nhảy, cù kỳ và gìn giữ những làn điệu hát giao duyên mộc mạc, đằm thắm nghĩa tình của người dân miền biển.
Kết tinh trọn vẹn vẻ đẹp nguyên sơ của dải cát thạch anh trắng mịn, cánh rừng trâm cổ thụ ba trăm năm tuổi cùng di sản thương cảng cổ và cụm đình chùa miếu nghè Quốc gia, đảo Quan Lạn là một điểm sáng văn hóa – lịch sử vô giá giữa lòng vịnh biển Đông Bắc. Nhằm lưu giữ và phổ biến hệ thống tư liệu di sản chuẩn xác tới độc giả cả nước, chuyên trang Quảng Ninh NSSC không ngừng bồi đắp kho tàng tri thức bách khoa toàn diện về lịch sử, danh thắng và bản sắc văn hóa độc đáo của tỉnh Quảng Ninh.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Ninh.
Bài liên quan
Đảo Tuần Châu - Cửa ngõ di sản vịnh Hạ Long và dấu tích khảo cổ ngàn năm
Đảo Tuần Châu nằm ở cửa ngõ vịnh Hạ Long hội tụ địa chất đảo đất lẫn phiến thạch, di chỉ khảo cổ văn hóa Hạ Long 4.000 năm và dấu ấn Bác Hồ ba lần ghé thăm.
Bán đảo Trà Cổ - Vẻ đẹp nguyên sơ nơi đặt nét bút đầu tiên địa đầu Đông Bắc
Bán đảo Trà Cổ tại Móng Cái sở hữu đường bờ biển hình lưỡi liềm dài 17 km, mũi Sa Vĩ thiêng liêng cùng ngôi đình cổ hơn sáu thế kỷ khẳng định chủ quyền Việt.
Khu di tích Yên Tử - Kinh đô Phật giáo Trúc Lâm trên non thiêng Đông Bắc
Khu di tích Yên Tử là chốn tổ khai sơn Thiền phái Trúc Lâm thời Trần, quy tụ hệ thống chùa tháp cổ kính trên đỉnh núi thiêng và di sản văn hóa thế giới.



