Làng nghề gốm sứ Đông Triều - Tinh hoa dòng gốm nặng lửa và nét vẽ dưới men
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Khởi nguồn từ mạch đất sét trắng Trúc Thôn và nguồn cao lanh dồi dào dưới chân dãy vòng cung Đông Triều, làng nghề gốm sứ Đông Triều là trung tâm chế tác dòng gốm nặng lửa danh tiếng bậc nhất vùng Đông Bắc Việt Nam. Làng nghề truyền thống này đại diện cho sự giao thoa kỳ diệu giữa nguồn khoáng sản quý giá của vùng đất mỏ, nhiệt độ nung khắc nghiệt hơn một nghìn ba trăm độ C và nghệ thuật vẽ hoa văn dưới men đầy phóng khoáng.
Mạch nguồn lịch sử hình thành làng nghề gốm sứ Đông Triều
Lịch sử của làng nghề gốm sứ Đông Triều bắt rễ sâu xa từ truyền thống chế tác gạch ngói và đồ gốm thời kỳ Đại Việt gắn với vùng đất tổ nhà Trần. Trải qua nhiều thế kỷ kế thừa và phát triển, đến giữa thế kỷ XX, các cụm xưởng gốm tại Cầu Đất, Mạo Khê và Trúc Thôn đã định hình nên một trung tâm gốm sứ thủ công quy mô lớn.
Dấu tích gốm cổ thời Trần dưới chân núi Đông Triều
Vùng đất Đông Triều nằm ở cửa ngõ phía tây tỉnh Quảng Ninh vốn là quê hương gốc tích của vương triều Trần và là nơi tọa lạc của quần thể khu di tích nhà Trần tại Đông Triều cùng danh lam cổ tự chùa Quỳnh Lâm. Các cuộc khai quật khảo cổ học tại khu vực thái ấp An Sinh của An Sinh Vương Trần Liễu và các lăng miếu thời Phật hoàng Trần Nhân Tông đã phát lộ hàng vạn hiện vật gạch ngói hoa chanh, đầu đao đất nung cùng nhiều mảnh thạp gốm, bát đĩa men ngọc, men nâu có niên đại từ thế kỷ XIII đến thế kỷ XIV.
Bên cạnh truyền thống bản địa, vị trí địa lý nằm dọc theo dòng sông Đá Vách và sông Kinh Thầy giúp Đông Triều trở thành điểm giao thoa văn hóa mật thiết với các trung tâm gốm cổ vùng châu thổ sông Hồng như Chu Đậu hay làng gốm Bát Tràng. Sự trao đổi kỹ thuật tạo dáng bàn xoay và cách pha chế men tro trấu tự nhiên qua nhiều thế hệ đã đặt nền tảng vững chắc cho sự trỗi dậy của dòng gốm nặng lửa Đông Triều.
Sự phát triển các cụm làng nghề từ năm 1955
Dấu mốc định hình diện mạo làng nghề gốm sứ Đông Triều hiện đại bắt đầu vào năm 1955, khi nghệ nhân Hoàng Bá Huy cùng những người thợ gốm tâm huyết khởi dựng lò gốm đầu tiên tại khu vực Vĩnh Hồng, Mạo Khê, ngay trên vùng đất giàu truyền thống cách mạng của chiến khu Đông Triều. Nhận thấy trữ lượng đất sét trắng, khoáng chất cao lanh và nguồn than đá tại chỗ vô cùng phong phú, chính quyền địa phương đã thành lập Xí nghiệp sứ Đông Triều và các hợp tác xã gốm sứ thủ công tại Đức Chính, Trúc Thôn và Mạo Khê.
Từ cuối thập niên 1980 đến đầu thế kỷ XXI, các hộ gia đình nghệ nhân tại khu vực Cầu Đất thuộc phường Đức Chính và khu Vĩnh Hồng, Ánh Hồng thuộc phường Mạo Khê đã phát triển hàng trăm lò bầu truyền thống nối tiếp nhau đỏ lửa ngày đêm. Không chỉ cung cấp các mặt hàng chum vại, bát đĩa, lọ hoa và chậu cảnh cho khắp các tỉnh miền Bắc, dòng gốm sứ mỹ nghệ nặng lửa của Đông Triều còn vươn ra thị trường châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc, khẳng định thương hiệu một làng nghề tiêu biểu của tỉnh Quảng Ninh.

Đặc trưng dòng gốm nặng lửa của làng nghề gốm sứ Đông Triều
Yếu tố cốt lõi làm nên bản sắc khác biệt của làng nghề gốm sứ Đông Triều so với các dòng gốm nhẹ lửa khác chính là chất liệu đất sét trắng giàu khoáng chất kết hợp với kỹ thuật nung ở nhiệt độ cực cao. Sự thử thách khắc nghiệt của lửa lớn đã tạo ra xương gốm đanh chắc như đá và lớp men sâu thẳm.
Nguồn đất sét trắng Trúc Thôn và khoáng chất cao lanh
Thiên nhiên đã ưu đãi cho vùng đất dưới chân dãy núi Yên Tử - Đông Triều những mỏ đất sét trắng Trúc Thôn chịu lửa cùng nguồn khoáng chất cao lanh và thạch anh trữ lượng lớn. Đất sét trắng Đông Triều có độ dẻo cơ học rất cao, hàm lượng oxit sắt và tạp chất hữu cơ cực thấp, đồng thời giàu oxit nhôm giúp cốt gốm không bị biến dạng hay chảy sập khi chịu nhiệt độ nung trên một nghìn ba trăm độ C.
Để biến những tảng đất thô khai thác từ lòng đất thành khối hồ dẻo mịn dùng cho việc chuốt gốm, người thợ phải thực hiện quy trình ngâm ủ và lọc đất qua hệ thống bể lắng liên hoàn gồm bốn bể là bể đánh, bể lắng, bể phơi và bể ủ. Đất sét nguyên khai được ngâm nước nhiều ngày rồi khuấy tan thành bùn lỏng, dẫn qua rây lọc mịn để loại bỏ hoàn toàn cát sỏi.
Kỹ thuật nung lò bầu tạo xương gốm đanh chắc
Thuật ngữ gốm nặng lửa gắn liền với tên tuổi Đông Triều xuất phát từ ngưỡng nhiệt độ kết khối đặc biệt cao trong các lò bầu truyền thống chạy dọc sườn đồi. Trong khi các dòng gốm đất nung hoặc gốm nhẹ lửa thông thường chỉ dừng lại ở mức nhiệt từ tám trăm đến một nghìn độ C, thì gốm sứ Đông Triều bắt buộc phải trải qua ngọn lửa nung kéo dài từ bốn mươi tám đến bảy mươi hai giờ liên tục ở mức nhiệt từ một nghìn hai trăm tám mươi đến một nghìn ba trăm năm mươi độ C.
Ở ngưỡng nhiệt độ khắc nghiệt ấy, các hạt thạch anh và cao lanh trong xương đất xảy ra phản ứng thủy tinh hóa toàn phần, liên kết chặt chẽ với nhau tạo thành xương gốm đanh chắc, hoàn toàn không thấm nước và khi gõ nhẹ phát ra âm thanh trong trẻo ngân vang như tiếng chuông đồng. Cùng lúc đó, lớp men tro trấu tự nhiên phối cùng đá trường thạch và vôi sống phủ bên ngoài cốt gốm nóng chảy hoàn toàn, quyện sâu vào bề mặt xương đất để tạo nên lớp men ngấu tự nhiên có độ bóng sâu, chịu được nắng mưa ngoài trời qua hàng thế kỷ.
| Tiêu chí kỹ thuật | Đặc điểm chế tác tại làng nghề Đông Triều | Giá trị thẩm mỹ và độ bền vật lý |
|---|---|---|
| Nguyên liệu cốt gốm | Đất sét trắng chịu lửa vùng Trúc Thôn phối trộn cao lanh và trường thạch bản địa | Độ dẻo cao khi tạo hình, chịu được kích thước lớn và không bị cong vênh khi vào lửa |
| Nhiệt độ nung lò bầu | Dòng gốm nặng lửa nung ở ngưỡng nhiệt từ 1.280 đến 1.350 độ C suốt nhiều ngày đêm | Xương gốm kết khối hoàn toàn, đanh chắc như đá, chống thấm tuyệt đối và gõ kêu thanh vang |
| Nghệ thuật trang trí | Vẽ hoa văn thủ công bằng bút lông trực tiếp dưới lớp men hoặc đắp nổi, khắc chìm | Nét vẽ phóng khoáng độc bản, màu sắc trầm ấm ẩn dưới lớp men bóng vĩnh cửu theo thời gian |
| Dòng sản phẩm tiêu biểu | Chum vại sành men da lươn, lục bình, chậu cảnh cỡ lớn, đồ thờ tự và sứ dân dụng | Vừa phục vụ đời sống sinh hoạt truyền thống vừa mang giá trị nghệ thuật trang trí kiến trúc |
Nghệ thuật vẽ dưới men tại làng nghề gốm sứ Đông Triều
Không chỉ chinh phục giới mộ điệu bằng độ bền cơ học vượt trội, làng nghề gốm sứ Đông Triều còn tỏa sáng nhờ đôi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân trong khâu tạo dáng và trang trí hoa văn. Mỗi tác phẩm ra lò đều mang hơi thở phóng khoáng và tâm hồn bình dị của người thợ vùng mỏ.
Kỹ thuật vuốt tay bàn xoay và đắp nổi chum gốm
Tại các xưởng gốm truyền thống ở Cầu Đất và Mạo Khê, phương pháp tạo hình cổ truyền bằng bàn xoay vuốt tay và in khuôn thạch cao vẫn được gìn giữ song hành. Đối với những chiếc chum sành, vại gốm, thống trồng sen hay chậu cảnh có đường kính lớn tới gần một mét, người thợ không thể vuốt một lần từ đáy lên miệng mà phải áp dụng kỹ thuật vuốt nối từng phần hay còn gọi là kỹ thuật be chạch.
Sau khi cốt gốm định hình và se mặt, người nghệ nhân tiếp tục thực hiện kỹ thuật cắt gọt chân đế, chuốt bóng bề mặt và đắp nổi các họa tiết cổ truyền như đôi tai chum hình đầu rồng, chữ Thọ cách điệu hay đường diềm sóng nước. Mọi thao tác đều dựa vào cảm nhận lực tinh tế của đôi bàn tay nghệ nhân lành nghề.
Nét bút lông phóng khoáng vẽ hoa văn dưới men
Linh hồn nghệ thuật của gốm sứ Đông Triều thể hiện rõ nét nhất ở công đoạn vẽ hoa văn dưới men trên nền cốt gốm mộc đã phơi khô. Khác với lối vẽ trên men hay dán đề can công nghiệp vốn có đường nét cứng nhắc, nghệ thuật vẽ dưới men đòi hỏi người thợ phải dùng bút lông chấm màu oxit khoáng tự nhiên như oxit coban xanh lam, oxit sắt nâu đỏ để vẽ trực tiếp lên bề mặt đất mộc có độ hút nước rất mạnh.
Người họa sĩ làng nghề không dùng bản phác thảo chì mà phóng bút liền mạch bằng cổ tay mềm mại, chỉ một nét chấm phá đậm nhạt đã hiện lên cánh hoa sen thanh thoát, khóm cúc mùa thu, cành tùng cổ thụ hay đàn cá chép vờn trăng. Do cốt đất khô hút màu ngay lập tức nên người vẽ không được phép tẩy xóa hay sửa nét, đòi hỏi sự tập trung cao độ và tay nghề điêu luyện.

- Tuyển lọc đất sét trắng Trúc Thôn: Ngâm ủ và lắng lọc qua hệ thống bốn bể liên hoàn để thu được nguồn tinh đất dẻo mịn không tạp chất.
- Tạo hình be chạch trên bàn xoay: Vuốt nối từng dải đất sét và đắp nổi hoa văn thủ công cho các dòng chum vại, thống gốm cỡ lớn.
- Vẽ hoa văn dưới men bằng bút lông: Phóng bút trực tiếp bằng màu oxit khoáng lên cốt gốm mộc trước khi nhúng lớp men bảo vệ.
- Phối chế men tro trấu tự nhiên: Kết hợp tro trấu, đá trường thạch và vôi sống tạo sắc men da lươn, men ngọc bóng sâu cổ kính.
- Tôi luyện trong lò bầu nặng lửa: Nung liên tục ở nhiệt độ trên 1.300 độ C giúp xương gốm kết khối đanh chắc và ngân vang như chuông.
Bảo tồn và phát triển di sản làng nghề gốm sứ Đông Triều
Trong dòng chảy hiện đại hóa của tỉnh Quảng Ninh, làng nghề gốm sứ Đông Triều vừa là ngành kinh tế thủ công mũi nhọn vừa là điểm nhấn văn hóa đặc sắc trên hành trình khám phá vùng đất Phật Yên Tử - Đông Triều. Sự đổi mới về công nghệ nung gắn với du lịch trải nghiệm đang tiếp thêm sức sống mới cho làng nghề.
Gìn giữ dòng men cổ gắn với công nghệ nung xanh
Nhằm gìn giữ tinh hoa nghề gốm cổ truyền đồng thời đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về môi trường sinh thái, những năm gần đây các cơ sở sản xuất tại Đông Triều đã từng bước chuyển đổi từ lò bầu đốt than thủ công sang hệ thống lò nung khí đốt hiện đại kết hợp giữ lại những lò truyền thống phục vụ chế tác gốm nghệ thuật độc bản. Việc kiểm soát chính xác biểu đồ nhiệt độ trong lò giúp tỷ lệ sản phẩm chính phẩm đạt mức rất cao, đồng thời vẫn bảo lưu trọn vẹn đặc tính xương gốm đanh chắc và sắc men biến ảo của dòng gốm nặng lửa.
Nhiều nghệ nhân ưu tú tại địa phương đã dày công nghiên cứu phục chế thành công các dòng men cổ thời Trần như men ngọc, men nâu hoa văn khắc chìm và men rạn để chế tác các vật phẩm văn hóa, đồ thờ tự cung tiến vào hệ thống đền chùa thuộc khu di tích Yên Tử và khu di tích nhà Trần. Những bộ sưu tập gốm Đông Triều tiêu biểu qua các thời kỳ cũng được lưu giữ và giới thiệu tại Bảo tàng Quảng Ninh, khẳng định vị trí trang trọng của nghề gốm trong kho tàng di sản văn hóa vùng Đông Bắc.
Điểm đến trải nghiệm văn hóa phía tây Quảng Ninh
Nằm ngay trên trục giao thông kết nối thủ đô Hà Nội với các trung tâm du lịch tâm linh và sinh thái của Quảng Ninh, không gian văn hóa của làng nghề đang trở thành điểm dừng chân hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước. Sau khi chiêm bái các di tích lịch sử hoặc tham gia lễ hội chùa Quỳnh Lâm và thưởng thức hương vị nông sản bản địa như na dai Đông Triều, du khách có dịp ghé thăm các xưởng gốm tại Cầu Đất, Mạo Khê để tận mắt chứng kiến quy trình lọc đất, chuốt gốm và vẽ hoa văn thủ công.
Trên chuyên trang cơ sở dữ liệu văn hóa Quảng Ninh NSSC, các giá trị lịch sử và quy chuẩn kỹ thuật của nghề gốm cổ truyền luôn được cập nhật bài bản nhằm phục vụ công tác nghiên cứu và quảng bá di sản. Sự gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn kỹ nghệ gốm nặng lửa truyền thống với hoạt động giáo dục di sản đã giúp làng nghề gốm sứ Đông Triều vươn mình mạnh mẽ, tiếp tục viết tiếp trang sử rạng rỡ của một vùng đất trăm nghề.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Quảng Ninh.
Bài liên quan
Lễ hội truyền thống Vân Đồn - Hào khí Bạch Đằng nơi biển đảo Đông Bắc
Lễ hội truyền thống Vân Đồn diễn ra từ ngày 16 đến 20 tháng 6 âm lịch tại đảo Quan Lạn, tưởng niệm Trần Khánh Dư và tái hiện hào khí chiến thắng năm 1288.
Lễ hội đình Trà Cổ - Hồn cốt văn hóa biển nơi địa đầu Tổ quốc
Lễ hội đình Trà Cổ diễn ra từ ngày 30 tháng 5 đến mùng 3 tháng 6 âm lịch tại Móng Cái, tôn vinh công đức Tiên Công lập làng cùng tục rước Ông Voi độc đáo.
Lễ hội Tiên Công - Nét đẹp kính lão đắc thọ trên đảo Hà Nam
Lễ hội Tiên Công diễn ra từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng tại thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh. Tìm hiểu tục rước Cụ Thượng và công ơn mở đất Hà Nam.



