Đảo Tuần Châu - Cửa ngõ di sản vịnh Hạ Long và dấu tích khảo cổ ngàn năm
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Nhìn từ trên cao xuống mặt nước xanh ngọc bích của vùng biển Đông Bắc, đảo Tuần Châu vươn mình ra khơi với những đồi thông xanh rì rào trong gió biển và dải bờ cát uốn lượn mềm mại. Không chỉ giao hòa giữa địa hình đồi núi phiến thạch với cảnh quan đá vôi hùng vĩ, hòn đảo còn ẩn chứa tầng văn hóa tiền sử rực rỡ của người Việt cổ, lịch sử trạm tuần ti thời phong kiến và khu lưu niệm in đậm bước chân vị lãnh tụ kính yêu.
Vị trí cửa ngõ di sản và cấu tạo địa chất đảo Tuần Châu
Tọa lạc ở phía tây nam thành phố Hạ Long, cách trung tâm đất liền chỉ khoảng hai cây số qua eo biển Cửa Lục – Cát Hải, đảo Tuần Châu giữ vị thế là cửa ngõ hàng hải quan trọng bậc nhất dẫn vào vùng lõi Di sản Thiên nhiên Thế giới vịnh Hạ Long. Với tổng diện tích hiện nay rộng hơn 400 ha (phát triển từ diện tích đảo tự nhiên ban đầu khoảng 220 ha), đây là hòn đảo đất lớn nhất và duy nhất có cư dân sinh sống lâu đời nằm ngay sát vành đai các đảo đá vôi của kỳ quan vịnh biển.
Địa thế giao hội đường thủy phía tây nam vịnh biển
Về mặt không gian địa lý, phía bắc và tây bắc của đảo hướng vào dải bờ biển đất liền khu vực Đại Yên và Hà Khẩu qua luồng lạch hẹp kín gió; phía tây nam tiếp giáp vùng cửa sông Chanh và tuyến đường thủy nối sang đảo Cát Bà (Hải Phòng); trong khi toàn bộ phía đông và đông nam của đảo mở rộng tầm mắt trực diện ra vùng nước mênh mông của vịnh biển với hàng trăm ngọn tháp đá vôi nhấp nhô trên sóng nước. Từ bờ đông nam của đảo, chỉ cần vượt qua một hải trình ngắn trên mặt vịnh phẳng lặng là bắt gặp ngay cụm đảo đá vôi kỳ vĩ mang biểu tượng của di sản như hòn Gà Chọi (hòn Trống Mái), hòn Chó Đá, hòn Đỉnh Hương cùng quần thể hang Đầu Gỗ và động Thiên Cung.
Chính nhờ vị trí chiến lược nằm ngay điểm giao cắt giữa luồng đường thủy nội địa từ đồng bằng sông Hồng đi ra vùng biển Đông Bắc với luồng tàu thuyền đi vào vịnh kín, hòn đảo từ xa xưa đã đóng vai trò như một tiền đồn kiểm soát giao thông thủy và che chắn sóng gió cho vùng bờ biển phía trong. Ngày nay, địa thế hội tụ cả giao thông đường bộ nối liền mạch với trục quốc lộ, cao tốc ven biển lẫn vùng nước sâu lặng sóng đã biến nơi đây thành tâm điểm kết nối các hành trình khám phá kỳ quan thiên nhiên thế giới.
Cấu trúc đảo đất lẫn phiến thạch giữa vùng đá vôi
Nếu như phần lớn diện tích vùng vịnh bao quanh được cấu tạo bởi hệ thống đá vôi karst tuổi Carbon – Permi (khoảng 250 đến 340 triệu năm) với vách đá dựng đứng không có tầng đất phủ dày, thì cấu trúc địa chất của hòn đảo này lại mang đặc trưng hoàn toàn khác biệt của một đảo đất lẫn phiến thạch cổ. Nền địa chất của đảo được hình thành từ các tầng đá phiến sét, đá bột kết và cát kết phong hóa mạnh qua hàng triệu năm, tạo nên những ngọn đồi bát úp thoai thoải có độ cao trung bình từ 30 m đến hơn 60 m nối tiếp nhau giữa lòng đảo.
Nhờ lớp vỏ phong hóa đất feralit màu vàng đỏ pha sỏi thạch anh khá dày và khả năng giữ nước ngầm tự nhiên của tầng đá phiến thạch, trên đảo có nguồn nước ngọt dồi dào cùng hệ sinh thái thực vật rừng đồi phát triển xanh tốt quanh năm. Xung quanh chân đồi là những dải đồng bằng ven biển nhỏ hẹp được bồi tụ bởi trầm tích biển và cát mịn, tạo nên điều kiện thổ nhưỡng thuận lợi hiếm có để con người từ thời tiền sử đến thời kỳ lịch sử định cư, trồng trọt và phát triển đời sống kinh tế biển.
| Tiêu chí địa lý - lịch sử | Đặc điểm khoa học và giá trị di sản tại đảo Tuần Châu | Ý nghĩa trong bức tranh văn hóa Quảng Ninh |
|---|---|---|
| Cấu trúc địa chất đặc thù | Đảo đất lẫn phiến thạch duy nhất nằm ngay cửa ngõ tây bắc quần thể đảo đá vôi | Tạo nên địa hình đồi thông thoải đều, giữ nguồn nước ngọt và bãi cát ven biển |
| Di chỉ khảo cổ học tiền sử | Phát hiện công cụ rìu đá mài có vai, bàn mài và gốm thừng niên đại 3.500 - 5.000 năm | Một trong những di chỉ tiêu biểu bậc nhất định danh nền văn hóa khảo cổ Hạ Long |
| Nguồn gốc lịch sử tên gọi | Trạm tuần ti kiểm soát tàu thuyền và bảo vệ an ninh vùng biển thời phong kiến Lê - Nguyễn | Khẳng định vị thế phên dậu kiểm soát giao thương đường thủy qua nhiều thế kỷ |
| Khu di tích lưu niệm Bác Hồ | Ngôi nhà bát giác, ao cá, đồi thông nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh 3 lần về thăm và nghỉ lại | Di tích lịch sử cấp tỉnh lưu giữ lời căn dặn biến đảo thành Ngọc Châu của vùng Đông Bắc |
| Công trình đường vượt biển | Tuyến đường đắp vượt biển dài hơn 2 km hoàn thành cuối thập niên 1990 nối đảo với đất liền | Bước ngoặt hạ tầng đánh thức tiềm năng giao thương và kết nối cửa ngõ di sản |
| Hệ thống cảng tàu khách quốc tế | Bến cảng nước sâu nhân tạo quy mô lớn phục vụ hàng nghìn tàu du lịch trên vịnh | Đầu mối giao thông đường thủy xuất phát đi thăm hang Sửng Sốt, đảo Ti Tốp và vịnh Bái Tử Long |
Di chỉ khảo cổ tiền sử và lịch sử trạm gác đảo Tuần Châu
Bên dưới những triền đồi thông rợp bóng và các bãi cát ven biển, đảo Tuần Châu là một kho tàng khảo cổ học và lịch sử vô cùng quý giá của vùng duyên hải Đông Bắc. Những hiện vật đá và gốm cổ tìm thấy trong lòng đất đảo đã chứng minh sự hiện diện liên tục của cư dân Việt cổ từ hàng nghìn năm trước Công nguyên.
Dấu tích người Việt cổ tại di chỉ khảo cổ Tuần Châu
Trong lịch sử nghiên cứu khảo cổ học Việt Nam, khu vực di chỉ khảo cổ Tuần Châu (phát hiện và khai quật tại khu vực Xóm Đông và sườn đồi phía đông bắc trên đảo từ cuối thế kỷ XIX đến thế kỷ XX) được giới khoa học đánh giá là một trong những địa điểm trọng yếu bậc nhất thuộc nền văn hóa khảo cổ Hạ Long thuộc hậu kỳ thời đại Đá mới – sơ kỳ Kim khí, có niên đại cách ngày nay từ 3.500 đến 5.000 năm. Khác với các di chỉ cư trú trong hang động đá vôi, di chỉ tại đây thuộc loại hình di chỉ cồn cát và sườn đồi ven biển ngoài trời với tầng văn hóa dày chứa mật độ di vật hết sức phong phú.
Qua các đợt thám sát và khai quật khảo cổ, các nhà khoa học đã thu thập được tại đảo hàng trăm công cụ lao động bằng đá phiến thạch và đá cuội được chế tác tinh xảo, tiêu biểu nhất là sưu tập rìu đá có vai, bôn đá có nấc (dấu hiệu đặc trưng độc bản của văn hóa Hạ Long) cùng hàng loạt bàn mài đá có rãnh sâu, hòn kê, chày nghiền và đồ trang sức bằng đá ngọc, vỏ nhuyễn thể. Đi kèm với bộ công cụ đá là hàng vạn mảnh gốm xốp được nặn từ đất sét pha vụn vỏ sò, vỏ hà biển và cát thạch anh, trang trí hoa văn thừng, văn khắc vạch sóng nước, phản ánh đời sống định cư bền vững kết hợp giữa khai thác hải sản ven bờ, chế tác thủ công và trao đổi sản vật của cư dân tiền sử. Hiện nay, nhiều hiện vật tiêu biểu khai quật từ di chỉ trên đảo đang được lưu giữ và trưng bày trang trọng tại Bảo tàng Quảng Ninh.
Nguồn gốc tên gọi từ trạm tuần ti thời phong kiến
Bước sang thời kỳ quân chủ phong kiến Đại Việt, dưới các triều đại nhà Lý, nhà Trần và đặc biệt là thời Hậu Lê – Nguyễn, do vị trí hiểm yếu nằm ngay cổ họng đường thủy dẫn vào vùng biển Cửa Lục và vịnh Hạ Long, triều đình đã cho thiết lập trên đảo một trạm tuần ti thời phong kiến để lính thú ngày đêm canh gác, tuần tra an ninh mặt biển và thu thuế các thuyền buôn qua lại. Chính từ chức năng của "trạm tuần" đặt trên một hòn đảo có bãi cát bồi ("châu" nghĩa là bãi nổi, cồn đất giữa dòng nước), dân gian và sử sách đã ghép lại thành địa danh "Tuần Châu" (cũng có thời kỳ đảo được gọi ngắn gọn là Hòn Tuần).
Vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX dưới thời Pháp thuộc, do trên những cánh rừng đồi nguyên sinh của đảo từng có nhiều đàn nai rừng sinh sống tự nhiên, người Pháp đã ghi tên đảo trên các bản đồ hàng hải Đông Dương là "Île aux Cerfs" (tức Đảo Nai). Trong suốt hai cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc thế kỷ XX, ngọn đảo cửa ngõ này tiếp tục là trận địa phòng không – hải quân kiên cường của quân và dân vùng Mỏ, phối hợp cùng các đảo đá trên vịnh tạo thành lưới lửa bảo vệ vùng trời, vùng biển Đông Bắc và giữ vững mạch máu giao thông hàng hải quốc gia.

Đặc điểm tự nhiên, rừng thông ven biển và thủy văn đảo Tuần Châu
Nhờ sự giao thoa độc đáo giữa cấu tạo địa chất đồi núi đất với môi trường biển đảo đá vôi bao quanh, đảo Tuần Châu sở hữu cảnh quan sinh thái trong lành cùng chế độ khí hậu hải dương dịu mát quanh năm. Những sườn đồi thông mã vĩ xanh ngắt soi bóng xuống mặt vịnh phẳng lặng đã trở thành nét nhận diện đặc trưng của hòn đảo cửa ngõ này.
Khí hậu hải dương ôn hòa và đồi thông xanh bốn mùa
Nằm trong đới khí hậu nhiệt đới gió mùa ven biển Quảng Ninh với nhiệt độ trung bình năm khoảng 23°C, không gian trên đảo luôn được điều hòa bởi những luồng gió biển mát rượi thổi từ ngoài vịnh vào cùng thảm thực vật rừng đồi dày đặc. Bao phủ khắp các sườn đồi phiến thạch ở khu vực trung tâm và phía bắc đảo là những cánh rừng thông mã vĩ và thông nhựa hàng chục năm tuổi vươn thẳng tắp, tỏa hương nhựa thông dìu dịu hòa quyện trong vị mặn mòi của gió biển Đông Bắc.
Dưới tán rừng thông và dọc theo các triền đồi thấp, hệ thực vật bản địa phát triển đa dạng với các loài cây dẻ, bạch đàn, phi lao chắn cát, rặng dừa nước và thảm cỏ xanh mướt, giúp chống xói mòn đất đồi và giữ gìn nguồn nước ngầm trong sạch. Sự kết hợp giữa màu xanh thẫm của đồi thông cổ thụ, sắc trắng mịn của dải bờ cát dài hơn sáu cây số bao quanh sườn đông nam và màu nước biển xanh lục bảo đã tạo nên một không gian sinh thái hài hòa giữa núi đồi và đại dương.
Chế độ thủy văn vịnh kín gió và sinh thái ven đảo
Về mặt hải văn, do toàn bộ mặt phía đông và phía nam của đảo được hàng trăm đảo đá vôi lớn nhỏ của vịnh Hạ Long và đảo Cát Bà vây bọc ở vòng ngoài như những bức tường đá khổng lồ, vùng nước ven bờ đảo hầu như không có sóng lớn mà quanh năm êm ả, hiền hòa. Chế độ thủy triều tại khu vực đảo tuân theo quy luật nhật triều thuần nhất với biên độ triều từ 3,2 m đến 3,8 m, dòng chảy thủy triều lên xuống nhịp nhàng giúp làm sạch nước biển và cung cấp nguồn dinh dưỡng phong phú cho hệ sinh thái ven bờ.
Tại các vùng bãi triều cát pha bùn và các ghềnh đá phiến thạch quanh chân đảo là môi trường cư trú của nhiều loài sinh vật biển bản địa như ngán biển, hà đá, hầu cửa sông, cá đối, cá song, tôm rảo và cua biển. Đồng thời, vùng mặt nước lặng sóng và có độ mặn ổn định ngay phía ngoài cửa ngõ đảo từ lâu cũng là khu vực gắn liền với sự phát triển của nghề nuôi cấy ngọc trai vịnh Hạ Long, nơi những con trai biển hấp thụ tinh hoa khoáng chất của vùng vịnh đá vôi để kết tinh nên những viên ngọc trai ánh xà cừ rực rỡ.
- Hệ sinh thái đồi thông phiến thạch: Rừng thông mã vĩ xanh tốt bốn mùa phủ kín các ngọn đồi cao 30 – 60 m, tạo bầu không khí mát lành và giữ mạch nước ngọt tự nhiên trên đảo.
- Vành đai bãi cát ven vịnh: Đường bờ biển cát trắng mịn uốn lượn hơn 6 km dọc theo sườn đông nam, hướng tầm nhìn trực diện ra các đảo đá vôi kỳ quan.
- Vùng nước thủy văn kín gió: Mặt biển phẳng lặng nhờ được che chắn bởi hệ thống đảo đá vôi vòng ngoài, thuận lợi cho tàu thuyền neo đậu an toàn suốt bốn mùa.
Dấu chân Bác Hồ thăm đảo và diện mạo giao thương đảo Tuần Châu
Trong dòng chảy lịch sử hiện đại và công cuộc kiến thiết quê hương vùng Mỏ, đảo Tuần Châu mang niềm tự hào sâu sắc khi ba lần được đón vị Cha già dân tộc về thăm và để lại những lời căn dặn mang tầm nhìn chiến lược. Từ một xã đảo nghèo ngăn cách với đất liền bằng con phà nhỏ, hòn đảo đã vươn mình trở thành cửa ngõ giao thương hàng hải quốc tế hiện đại của vùng Đông Bắc.
Khu di tích lưu niệm Bác Hồ trên đảo Tuần Châu
Giữa khuôn viên đồi thông xanh mát và hồ nước trong lành ở trung tâm đảo là Khu di tích lưu niệm Bác Hồ trên đảo Tuần Châu, một Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh được bảo tồn trang trọng để ghi dấu ba chuyến thăm lịch sử của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào các ngày 5 tháng 10 năm 1957, ngày 1 tháng 4 năm 1959 và ngày 13 tháng 11 năm 1962. Trong những lần dừng chân làm việc và nghỉ ngơi tại ngôi nhà bát giác giản dị trên đồi thông của đảo sau khi đi thăm cán bộ, chiến sĩ hải quân và công nhân vùng Mỏ, Bác Hồ luôn dành sự quan tâm ân cần tới đời sống của bà con ngư dân xã đảo.
Đặc biệt, trước cảnh sắc thiên nhiên biển đảo tươi đẹp của vùng cửa ngõ vịnh Hạ Long, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ân cần căn dặn quân và dân địa phương phải ra sức trồng thêm nhiều cây xanh, giữ gìn vệ sinh môi trường và chung sức xây dựng Tuần Châu trở thành "Ngọc Châu" – một viên ngọc quý giá, điểm nghỉ dưỡng và tham quan tươi đẹp của nhân dân trong nước cũng như bạn bè quốc tế. Ngày nay, ngôi nhà bát giác cổ kính, khu ao cá Bác Hồ, bãi đáp trực thăng năm 1962 cùng những hàng cây xanh do Người khởi xướng trồng năm xưa vẫn tỏa bóng mát quanh năm, trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng và lòng yêu quê hương đất nước cho các thế hệ.

Con đường vượt biển và bến cảng kết nối di sản
Thực hiện di huấn thiêng liêng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về việc biến đảo nghèo thành "Ngọc Châu", vào năm 1997, một công trình hạ tầng mang tính bước ngoặt lịch sử đã được khởi công dưới sự tâm huyết của Anh hùng Lao động, doanh nhân Đào Hồng Tuyển cùng hàng nghìn kỹ sư, công nhân miệt mài lao động suốt hơn một năm rưỡi để đắp nên con đường vượt biển dài hơn hai cây số nối liền quốc lộ từ đất liền ra thẳng đảo. Tuyến đường vượt biển hoàn thành vào đầu năm 1999 đã chính thức xóa bỏ thế cô lập ngàn đời của hòn đảo, đưa điện lưới quốc gia, nước sạch và hạ tầng giao thông hiện đại vươn ra giữa cửa vịnh.
Trên nền tảng kết nối ấy, hệ thống cảng tàu khách quốc tế Tuần Châu gồm hai âu cảng nhân tạo nước sâu khổng lồ có tổng chiều dài bến neo đậu hơn 8 km đã được kiến tạo và xác lập kỷ lục Việt Nam về cảng du thuyền nhân tạo lớn nhất cả nước. Từ bến cảng cửa ngõ hiện đại nhưng vẫn hài hòa với cảnh quan biển đảo này, hằng ngày hàng trăm chuyến tàu du lịch rẽ sóng đưa du khách tỏa đi khắp các tuyến hải trình tham quan những tuyệt tác hang động karst trên vịnh biển như hang Sửng Sốt, động Mê Cung, làng chài Cửa Vạn và kết nối thông suốt sang vùng biển Bái Tử Long, Cát Bà.
Mang trong mình bề dày bốn thiên niên kỷ của di chỉ khảo cổ văn hóa Hạ Long, truyền thống trạm gác tiền tiêu giữ biển của cha ông cùng dấu ấn thiêng liêng nơi Bác Hồ ba lần ghé thăm, đảo Tuần Châu hôm nay đã thực sự tỏa sáng như viên "Ngọc Châu" nơi cửa ngõ kỳ quan thiên nhiên thế giới. Đồng hành cùng sứ mệnh bảo tồn và lan tỏa di sản văn hiến vùng Mỏ, cổng thông tin Quảng Ninh NSSC tiếp tục cung cấp hệ thống bài viết bách khoa chuẩn mực nhằm tôn vinh những giá trị lịch sử, khảo cổ và thiên nhiên tươi đẹp của vùng đất Quảng Ninh.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Ninh.
Bài liên quan
Khu di tích Yên Tử - Kinh đô Phật giáo Trúc Lâm trên non thiêng Đông Bắc
Khu di tích Yên Tử là chốn tổ khai sơn Thiền phái Trúc Lâm thời Trần, quy tụ hệ thống chùa tháp cổ kính trên đỉnh núi thiêng và di sản văn hóa thế giới.
Vịnh Bái Tử Long - Vẻ đẹp nguyên sơ nơi thương cảng biển cổ Đông Bắc
Vịnh Bái Tử Long quyến rũ bởi hàng trăm đảo đá vôi, đảo đất nguyên sơ cùng di sản thương cảng cổ Vân Đồn và hệ sinh thái Vườn Di sản ASEAN tại Quảng Ninh.
Vịnh Hạ Long - Kỳ quan đá vôi giữa lòng biển biếc Đông Bắc
Vịnh Hạ Long hội tụ gần hai nghìn đảo đá vôi kỳ vĩ cùng tầng sâu văn hóa biển đảo hàng vạn năm, khẳng định tầm vóc Di sản Thiên nhiên Thế giới tại Quảng Ninh.



