Bỏ qua đến nội dung

Làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên - Di sản thuyền vỏ gỗ buồm cánh dơi trên đảo Hà Nam

Hình thành hơn năm thế kỷ gắn liền với công cuộc Thập Thất Tiên Công quai đê lấn biển lập đảo Hà Nam, làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên là cái nôi của kỹ nghệ chế tác thuyền vỏ gỗ ba vách và buồm cánh dơi chạy ngược gió. Từng được triều Nguyễn ban tặng tám chữ vàng danh giá, làng nghề bên dòng sông Chanh vẫn vẹn nguyên sức sống di sản hàng hải.

NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Toàn cảnh những xưởng đóng tàu thuyền vỏ gỗ truyền thống nằm dọc bờ sông tại làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên

Nằm bên dòng sông Chanh thuộc vùng đất đảo Hà Nam trù phú, làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên là một trong những cái nôi chế tác thuyền gỗ và thuyền nan cổ xưa nhất vùng duyên hải Bắc Bộ. Làng nghề hơn năm thế kỷ này là minh chứng sống động cho trí tuệ hàng hải và kỹ nghệ mộc đóng thuyền đi ngược gió của cư dân cửa biển Bạch Đằng.

Lịch sử hơn năm thế kỷ của làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên

Quá trình hình thành và phát triển của làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên gắn liền với lịch sử khẩn hoang lập ấp trên đảo Hà Nam từ thế kỷ XV. Giữa vùng cửa sông Bạch Đằng bốn bề sóng nước, chiếc thuyền trở thành phương tiện sinh tồn không thể thiếu, thúc đẩy nghề mộc đóng thuyền phát triển rực rỡ suốt hàng trăm năm.

Dấu ấn Thập Thất Tiên Công mở đất đảo Hà Nam

Theo sử liệu lưu giữ tại các từ đường trên đảo Hà Nam, vào năm 1434 thời vua Lê Thái Tổ, mười bảy vị Tiên Công từ phường Kim Hoa thuộc kinh thành Hoàng thành Thăng Long đã đưa gia quyến xuôi dòng sông Hồng về cửa sông Bạch Đằng quai đê lấn biển. Quá trình thực hiện công cuộc Tiên Công mở đất Hà Nam đã biến những bãi triều ngập mặn thành vùng tứ xã Cẩm La, Phong Cốc, Yên Đông và Yên Hải trù phú. Cùng với việc đắp đê ngăn mặn, các bậc tiền nhân như Tiên Công Vũ Song đã truyền dạy cho con cháu kỹ thuật đan thuyền nan và đóng thuyền gỗ để khai thác thủy sản.

Nằm ngay sát địa danh lịch sử bãi cọc Yên Giang Quảng Yên thuộc quần thể khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh, cư dân Cẩm La sớm tiếp thu truyền thống thủy chiến và kinh nghiệm chế tác chiến thuyền từ thời Ngô Quyền và Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Sự kết hợp giữa tay nghề mộc tinh xảo của cư dân đồng bằng sông Hồng với kinh nghiệm vượt sóng của ngư dân vùng biển Đông Bắc đã tạo nên bản sắc độc đáo cho nghề đóng thuyền nơi đây.

Tấm biển vàng ngự ban dưới triều đại nhà Nguyễn

Bước sang thế kỷ XIX, kỹ nghệ đóng thuyền tại Cẩm La và các làng lân cận thuộc tổng Hà Nam đạt tới trình độ tinh xảo bậc nhất cả nước. Sử cũ ghi chép rằng dưới thời vua Tự Đức và vua Thành Thái, triều đình nhà Nguyễn đã nhiều lần triệu tập các hiệp thợ giỏi nhất của làng Cẩm La vào kinh đô để tham gia đóng mới và tu bổ đội thuyền ngự cùng thuyền tuần dương bảo vệ vùng biển đảo.

Cảm phục trước tài năng và công lao đóng góp của các bậc nghệ nhân vùng cửa sông Chanh, vua Tự Đức và sau này là vua Thành Thái đã sắc phong và ban tặng cho làng nghề tám chữ vàng danh giá là ích nước, lợi nhà, dân lợi, khí dụng. Danh hiệu cao quý ấy không chỉ khẳng định vị thế đứng đầu của nghề đóng thuyền Hà Nam trong lịch sử hàng hải cổ truyền Việt Nam mà còn trở thành niềm tự hào sâu sắc được các thế hệ thợ Cẩm La gìn giữ suốt nhiều thế kỷ.

Thân tàu vỏ gỗ cỡ lớn với kết cấu ván ghép truyền thống đang được hoàn thiện trên triền đà tại làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên
Thân tàu vỏ gỗ cỡ lớn với kết cấu ván ghép truyền thống đang được hoàn thiện trên triền đà tại làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên

Kỹ thuật thuyền buồm cổ của làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên

Điểm kết tinh trí tuệ rực rỡ nhất của làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên chính là dòng thuyền vỏ gỗ ba vách kết hợp với hệ thống buồm cánh dơi. Đây là kiệt tác kỹ thuật dân gian cho phép con thuyền tận dụng sức gió và dòng thủy triều để chạy ngược gió, ngược nước trên các luồng lạch hẹp.

Kết cấu thuyền vỏ gỗ ba vách ghép mộng kín nước

Dòng thuyền vỏ gỗ ba vách, hay còn gọi là thuyền ba vát, có cấu tạo hình học vô cùng độc đáo so với các loại thuyền bầu ở những vùng biển khác. Đúng như tên gọi, thân thuyền được ghép từ ba tấm ván gỗ lớn chạy dọc theo chiều dài từ mũi đến lái, trong đó một tấm ván dày làm đáy phẳng ở giữa và hai tấm ván uốn cong tạo thành hai mạn thuyền đối xứng.

Quá trình uốn cong những tấm ván gỗ lim dày hàng tấc để ôm khít lấy khung sườn đòi hỏi kỹ thuật hơ lửa và ghìm lực vô cùng chuẩn xác. Người thợ kê tấm ván lên giá cao, đốt lửa riu riu phía dưới đồng thời tưới nước lên mặt trên của gỗ để hơi nóng làm mềm các thớ sợi mà không gây nứt gãy. Giữa các mép ván ghép với nhau, người thợ thực hiện kỹ thuật xảm vỏ tràm bằng cách dùng đục tạo rãnh rồi nhồi chặt vỏ cây tràm giã nhỏ trộn cùng hỗn hợp nhựa dầu rái và nhựa thông. Khi hạ thủy xuống dòng sông Chanh, nước ngấm vào làm lớp vỏ tràm trương nở cực đại, bịt kín hoàn toàn mọi khe hở.

Cơ chế khí động học của buồm cánh dơi ngược gió

Nếu phần thân thuyền ba vách tạo nên sự thăng bằng vững chãi thì bộ buồm cánh dơi lại chính là linh hồn làm nên danh tiếng lẫy lừng của thuyền Cẩm La. Cánh buồm được may từ vải bạt dày nhuộm nước củ nâu chát để chống mục nát, căng trên hệ thống nan tre vót dẻo xòe rộng ra như đôi cánh dơi khổng lồ với các đường gân chịu lực phân bổ đồng đều.

Nhờ sự phối hợp hoàn hảo giữa cánh buồm cánh dơi có thể xoay góc linh hoạt và hệ thống bánh lái giữ hướng dưới đáy, khi gặp gió thổi ngược chiều di chuyển, người cầm lái chỉ cần điều chỉnh dây lèo để mặt buồm đón gió theo góc nghiêng khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm độ. Áp lực gió trượt qua mặt buồm cong tạo ra hợp lực đẩy con thuyền tiến về phía trước theo đường gấp khúc hình chữ chi. Cơ chế khí động học tài tình này từng giúp các đoàn thuyền thương mại xuất phát từ thương cảng cổ Vân Đồn hay thuyền ngư dân vượt qua những luồng lạch hiểm trở quanh vịnh Hạ Long một cách an toàn.

Hạng mục kỹ thuật cổ truyềnĐặc điểm cấu tạo tại làng nghề Cẩm LaCông năng vận hành trên sông biển
Thân thuyền ba váchGhép từ ba mảng ván gỗ lim, táu, dẻ hoặc sao uốn cong bằng nhiệt lửa và hơi nướcChịu lực va đập mạnh, đáy phẳng dễ luồn lạch cạn và giữ thăng bằng tốt trước sóng lớn
Kỹ thuật xảm thuyềnDùng vỏ cây tràm khô giã tơi nhồi chặt vào rãnh ghép rồi phủ hỗn hợp dầu rái, nhựa thôngTự động trương nở khi gặp nước biển, chống thấm tuyệt đối và bảo vệ đinh mộng khỏi rỉ sét
Buồm cánh dơiKhung nan tre vót thon kết hợp vải nhuộm củ nâu căng phẳng như cánh dơi có dây lèo điều hướngThu trọn luồng gió yếu và xoay góc linh hoạt để đẩy thuyền chạy ngược gió theo đường chữ chi
Thuyền nan đáy treĐan lóng mốt hoặc lóng đôi từ tre luồng già ngâm bùn, cạp vành gỗ cứng và quét nhựa dầu ráiTrọng lượng nhẹ, sức chở lớn, di chuyển cơ động trên các kênh rạch nội đồng đảo Hà Nam

Quy trình chế tác thuyền tại làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên

Bên cạnh những con tàu vỏ gỗ vươn khơi, làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên còn nổi tiếng khắp vùng duyên hải với nghề đan thuyền nan đáy tre kết hợp khung gỗ. Mỗi con thuyền hoàn thiện đều phải trải qua hàng chục công đoạn thủ công tỉ mỉ dưới bàn tay của những người thợ cả lão luyện.

Kỹ nghệ đan mê thuyền nan và phủ nhựa dầu rái

Dòng thuyền nan đáy tre Cẩm La là loại phương tiện lưỡng dụng độc đáo, có phần đáy đan bằng nan tre dẻo dai còn phần mạn trên và khung xương được gia cố bằng gỗ cứng. Để làm ra một chiếc mê thuyền nan bền bỉ suốt hàng chục năm không bị mối mọt trong nước mặn, người thợ phải chọn những cây tre, cây luồng già đanh, thẳng gióng đem về ngâm chìm dưới bùn ao từ sáu tháng đến một năm.

Khi tấm mê tre đã được uốn cong theo khuôn dáng lòng thuyền và nẹp chặt vào khung cạp gỗ lim cùng các thanh dầm ngang, người thợ tiến hành công đoạn trát hỗn hợp kết dính tự nhiên trộn tro trấu mịn để lấp đầy các kẽ nan nhỏ nhất. Tiếp đó, sau khi phơi khô kiệt dưới nắng to, toàn bộ bề mặt trong và ngoài đáy thuyền được quét phủ nhiều lớp nhựa dầu rái đun nóng chảy pha cùng dầu thông.

Quy chuẩn mực thước cổ truyền và nghi lễ hạ thủy

Trong văn hóa nghề mộc đóng tàu cổ truyền tại Cẩm La, người thợ cả nắm giữ vai trò quyết định thông qua chiếc thước tầm và hệ thống mực tàu truyền đời. Toàn bộ kích thước chiều dài sống đáy, chiều rộng khoang bụng, độ vểnh của mũi thuyền và chiều cao cột buồm đều được tính toán nghiêm ngặt theo tỷ lệ vàng truyền thống nhằm đảm bảo cả hai yếu tố thủy động lực học và sự hài hòa phong thủy của cư dân đi biển.

Do con thuyền gắn liền với sinh mạng của ngư dân giữa trùng khơi, các nghi lễ tâm linh trong quá trình đóng tàu luôn được cộng đồng Cẩm La thực hiện vô cùng trang nghiêm. Từ lễ phạt mộc đặt sống đáy, lễ thượng lương lắp đà chính cho tới lễ khai nhãn vẽ mắt thuyền và lễ hạ thủy đều gắn với những bài văn khấn cổ truyền cầu mong sóng yên biển lặng.

Nghệ nhân cao niên tại làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên bên mẫu thuyền vỏ gỗ ba vách gắn cánh buồm cánh dơi truyền thống
Nghệ nhân cao niên tại làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên bên mẫu thuyền vỏ gỗ ba vách gắn cánh buồm cánh dơi truyền thống
  • Tuyển chọn gỗ quý chịu mặn: Sử dụng các loại gỗ tứ thiết như lim, táu, sến, dẻ có thớ gỗ xoắn chắc, kháng hà biển và chịu va đập mạnh.
  • Uốn ván bằng lửa và nước: Kết hợp hơ lửa mặt dưới và tưới nước mặt trên giúp tấm ván gỗ dày uốn cong mềm mại theo khung sườn thuyền.
  • Xảm khe ván bằng vỏ tràm: Nhồi chặt sợi vỏ tràm giã tơi cùng nhựa thông và dầu rái vào mạch ghép để tự trương nở kín nước khi hạ thủy.
  • Căng buồm cánh dơi chữ chi: Thiết kế nan tre căng vải nhuộm củ nâu phối hợp xiêm đầm và bánh lái sâu giúp thuyền chạy ngược gió, ngược nước.
  • Nghi lễ khai nhãn vẽ mắt thuyền: Thực hiện nghi thức tâm linh trang trọng trước khi đưa con thuyền rời triền đà xuống dòng sông Chanh.

Bảo tồn di sản văn hóa của làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên

Trước sự chuyển dịch mạnh mẽ sang các phương tiện vỏ thép và vật liệu tổng hợp hiện đại, làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên vẫn kiên cường gìn giữ mạch nguồn di sản của tổ tiên. Những giá trị văn hóa và kỹ thuật đóng thuyền cổ truyền đang được bảo tồn gắn liền với phát triển du lịch văn hóa trên đảo Hà Nam.

Tâm huyết giữ lửa nghề của các bậc nghệ nhân cao niên

Dọc hai bên bờ sông Chanh thuộc xã Cẩm La và các vùng phụ cận Phong Hải, Phong Cốc ngày nay, hàng chục xưởng đóng mới và sửa chữa tàu thuyền vỏ gỗ vẫn duy trì nhịp lao động sôi nổi quanh năm. Đặc biệt, nhằm cứu vãn kỹ thuật đóng thuyền ba vách buồm cánh dơi khỏi nguy cơ thất truyền, những bậc cao niên tâm huyết trong làng như Nghệ nhân Nhân dân Lê Đức Chắn cùng các nghệ nhân lão thành đã dành trọn nhiều thập niên để phục dựng nguyên mẫu thuyền cổ và ghi chép lại toàn bộ bí quyết nghề mộc gia truyền.

Các mô hình thuyền ba vách buồm cánh dơi thu nhỏ nhưng tuân thủ tuyệt đối tỷ lệ kết cấu, hệ thống dây lèo, bánh lái và kỹ thuật ghép mộng của nghệ nhân Cẩm La đã được trưng bày trang trọng tại Bảo tàng Quảng Ninh cũng như nhiều bảo tàng dân tộc học lớn. Thông qua các lớp truyền nghề trực tiếp tại xưởng gia đình, thế hệ thợ trẻ trên đảo Hà Nam tiếp tục được rèn luyện kỹ năng đọc bản vẽ mực thước, chọn gỗ và xảm thuyền theo đúng chuẩn mực cha ông để lại.

Kết nối không gian di sản và lễ hội đảo Hà Nam

Không gian văn hóa của làng nghề không tồn tại tách biệt mà hòa quyện chặt chẽ với đời sống tinh thần và hệ thống lễ hội đặc sắc của vùng đất cửa sông Bạch Đằng. Hằng năm, vào dịp diễn ra lễ hội Tiên Công mùng bảy tháng Giêng hay lễ hội Bạch Đằng Quảng Yên, các gia đình thợ đóng tàu lại thành kính dâng lễ vật về miếu Tiên Công và đình làng để tri ân các bậc tiền hiền đã khai sinh ra đất và nghề.

Cùng với các làng nghề lân cận như làng nghề đan ngư cụ Hưng Học, nghề đóng tàu thuyền tại Cẩm La đã tạo nên một quần thể di sản văn hóa biển đảo hoàn chỉnh. Nhằm bảo tồn và lan tỏa tri thức lịch sử địa phương, chuyên trang Quảng Ninh NSSC luôn đồng hành số hóa các tư liệu quý về di sản nghề truyền thống, giúp làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên mãi trường tồn cùng dòng chảy lịch sử dân tộc.

Chia sẻ:
QC

NSSC Quảng Ninh

quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Quảng Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất