Vườn quốc gia Bái Tử Long - Kho tàng sinh thái rừng biển Vườn Di sản ASEAN
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Được thành lập theo Quyết định số 85/2001/QĐ-TTg ngày 01 tháng 6 năm 2001 của Thủ tướng Chính phủ trên cơ sở nâng cấp Khu bảo tồn thiên nhiên đảo Ba Mùn, vườn quốc gia Bái Tử Long bao quát tổng diện tích tự nhiên 15.783 ha thuộc huyện Vân Đồn. Sự giao thoa kỳ diệu giữa các dãy núi phiến thạch cổ sinh với tháp đá vôi karst và thung lũng ngập mặn đã kiến tạo nên một bảo tàng tiến hóa địa chất và sinh quyển sống động giữa lòng vịnh Bắc Bộ.
Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất vườn quốc gia Bái Tử Long
Nằm trong không gian biển đảo rộng lớn của vùng vịnh Bái Tử Long về phía đông bắc tỉnh Quảng Ninh, vườn quốc gia Bái Tử Long đóng vai trò là hạt nhân sinh thái bảo vệ môi trường tự nhiên cho toàn bộ dải bờ biển Cẩm Phả – Vân Đồn. Cấu trúc địa hình tại đây phản ánh lịch sử biến đổi vỏ Trái Đất kéo dài hàng trăm triệu năm từ đại Cổ sinh đến kỷ Đệ Tứ.
Không gian bảo tồn trên biển đảo huyện Vân Đồn
Về mặt phạm vi hành chính và tọa độ địa lý, khu vực bảo tồn trải rộng trên địa bàn ba xã Minh Châu, Vạn Yên và Hạ Long thuộc huyện đảo Vân Đồn, cách đất liền từ 15 km đến 25 km đường biển. Trong tổng diện tích quy hoạch 15.783 ha của vườn quốc gia, phần diện tích đảo nổi trên cạn chiếm 6.125 ha (quy tụ hơn 40 hòn đảo lớn nhỏ chia thành 3 cụm đảo chính là Ba Mùn, Trà Ngọ và Sậu), còn phần diện tích mặt nước biển, bãi triều và thung lũng ngập nước chiếm tới 9.658 ha. Bao quanh vùng lõi bảo tồn nghiêm ngặt này là khu vực vùng đệm rộng 16.534 ha trải khắp các xã đảo lân cận.
Phía tây nam của vườn quốc gia kết nối sinh thái liên hoàn với quần thể di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long và khu dự trữ sinh quyển vườn quốc gia Cát Bà, trong khi phía đông và đông nam giáp trực tiếp với tuyến đảo vòng ngoài của đảo Quan Lạn và vùng biển khơi vịnh Bắc Bộ. Địa thế các dãy đảo chạy song song theo hướng đông bắc – tây nam tạo thành nhiều luồng lạch sâu như luồng Cửa Đối, luồng Cái Đé và các vũng vịnh kín gió, vừa che chắn sóng bão đại dương vừa duy trì dòng hải lưu trao đổi dinh dưỡng liên tục.
Cấu trúc song hành giữa đảo đất cổ và núi đá vôi
Giá trị địa chất học nổi bật nhất của vườn quốc gia chính là sự tồn tại đan xen giữa hai kiểu địa hình có nguồn gốc kiến tạo khác nhau gồm hệ thống đảo đất (đảo núi phiến thạch, cát kết) và hệ thống đảo đá vôi karst ngập biển. Nhóm đảo đất có tuổi địa chất cổ nhất thuộc kỷ Devon và kỷ Silur (cách ngày nay từ 350 đến hơn 400 triệu năm), được cấu tạo từ đá cát kết thạch anh, bột kết và đá phiến sét. Nhờ quá trình phong hóa nhiệt đới ẩm lâu dài, lớp đá mẹ trên các đảo đất này phân hủy thành tầng đất feralit màu vàng đỏ dày từ 0,5 m đến 1,5 m, có khả năng giữ nước ngọt tạo thành các khe suối chảy quanh năm dưới tán rừng già.
Song hành cùng các dải đảo đất là hệ thống đảo đá vôi có tuổi Carbon – Permi (khoảng 250 đến 340 triệu năm trước) tập trung tại cụm đảo Trà Ngọ, cụm đảo Sậu và khu vực Cái Lim. Trải qua quá trình karst hóa mạnh mẽ dưới tác động của nước mưa và sự xâm thực của sóng biển qua các chu kỳ biển tiến – biển thoái, khối đá vôi cổ bị chia cắt thành những ngọn tháp đá vách dựng đứng, các hang luồn xuyên thủy và đặc biệt là hệ sinh thái tùng áng (những hồ nước mặn khép kín nằm lọt thỏm giữa bốn bề vách núi đá vôi chỉ thông với biển ngoài qua các khe ngầm hoặc hang luồn hẹp).
| Phân khu và hạng mục | Quy mô diện tích và cấu trúc địa hình tự nhiên | Giá trị bảo tồn sinh thái và di sản tiêu biểu |
|---|---|---|
| Tổng diện tích vùng lõi | 15.783 ha gồm 6.125 ha đảo nổi và 9.658 ha vùng nước biển | Khu bảo tồn kết hợp cả hệ sinh thái rừng đảo và biển nông |
| Cụm đảo đất Ba Mùn | Đảo phiến thạch dài gần 20 km với đỉnh Cao Lô cao gần 400 m | Rừng mưa nhiệt đới nguyên sinh trên đảo và nguồn gen thú móng guốc |
| Cụm đảo đá vôi Trà Ngọ | Tổ hợp đảo Trà Ngọ Lớn, Trà Ngọ Nhỏ và hệ thống tùng, áng | Lưu giữ rừng ngập mặn nguyên sinh trong hang Cái Đé và thực vật đặc hữu |
| Cụm đảo Sậu và Lò Hố | Hệ thống đảo đá xen đảo đất ở phía tây nam vườn quốc gia | Khu vực phân bố rạn san hô, thảm cỏ biển và bãi đẻ của thủy sản |
| Danh hiệu quốc tế | Công nhận là Vườn Di sản ASEAN thứ 38 vào năm 2017 | Khẳng định tính toàn vẹn sinh thái và đa dạng sinh học cấp khu vực |
| Di sản khảo cổ học | Di chỉ hang Soi Nhụ có niên đại khoảng 14.000 năm cách ngày nay | Minh chứng sự cư trú liên tục của người tiền sử tại vùng biển Đông Bắc |
Đa dạng sinh học rừng và biển tại vườn quốc gia Bái Tử Long
Nhờ sự hội tụ của nhiều dạng địa hình từ núi đất cao gần 400 m, tháp đá vôi, thung lũng ngập mặn cho tới các bãi triều bùn cát và đáy biển nông, vườn quốc gia Bái Tử Long hình thành nên năm hệ sinh thái đặc trưng gắn kết chặt chẽ với nhau. Đây là ngôi nhà chung của hơn hai ngàn loài động thực vật rừng và biển, trong đó có trên một trăm loài quý hiếm nằm trong danh mục bảo tồn nghiêm ngặt.
Thảm rừng mưa nhiệt đới và hệ sinh thái tùng áng
Trên phần diện tích cạn của các đảo lớn, thảm thực vật phân hóa rõ rệt thành hai kiểu rừng chính theo nền địa chất. Trên các đảo đất như Ba Mùn hay Cái Lim là kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới với cấu trúc 5 tầng tán hoàn chỉnh, nơi những cây gỗ đại thụ thuộc họ Dầu, họ Đậu, họ Xoan vươn cao từ 25 m đến 30 m che phủ kín mặt đất. Trong khi đó, trên các sườn núi đá vôi dốc đứng của đảo Trà Ngọ và đảo Sậu lại phát triển kiểu rừng nguyên sinh trên núi đá vôi có tính chịu hạn cao, quy tụ nhiều loài thực vật đặc hữu bám rễ sâu vào các khe nứt đá như tuế đá vôi, thiết đinh, nghiến, trai lý và các loài lan hài quý hiếm.
Dưới chân các đảo đá vôi và trong lòng các tùng, áng kín gió là hệ sinh thái rừng ngập mặn nguyên sinh kết hợp hệ sinh thái rạn san hô và thảm cỏ biển ở tầng nước nông. Các dải rừng ngập mặn với những gốc đước, vẹt, sú, trang hàng trăm năm tuổi đóng vai trò như bộ lọc sinh học tự nhiên giữ lại trầm tích, làm trong sạch làn nước biển để các rạn san hô cứng, san hô mềm và 7 loài cỏ biển ở độ sâu từ 2 m đến 10 m quang hợp phát triển, tạo thành bãi đẻ trứng và ương nuôi ấu trùng cho hàng trăm loài sinh vật biển.

Khu hệ động thực vật quý hiếm trong Sách Đỏ Việt Nam
Theo số liệu điều tra đa dạng sinh học toàn diện của các viện nghiên cứu chuyên ngành, khu vực vườn quốc gia hiện ghi nhận tổng cộng trên 2.210 loài sinh vật, bao gồm 1.008 loài sinh vật trên cạn và 1.202 loài sinh vật biển. Về hệ thực vật bậc cao trên cạn, các nhà khoa học đã định danh được hơn 780 loài thuộc 482 chi và 152 họ, nổi bật với những loài gỗ quý có giá trị kinh tế và khoa học cao như lim xanh, lát hoa, sến mật, táu mật, kim giao, trầm hương cùng hàng trăm loài cây dược liệu bản địa như ba kích tím, bách bộ, sâm cau và huyết giác.
Về khu hệ động vật hoang dã trên đảo, nơi đây ghi nhận hơn 60 loài thú, 117 loài chim, 28 loài bò sát và 14 loài lưỡng cư. Đáng chú ý nhất là sự hiện diện của quần thể thú móng guốc tự nhiên sinh sống ngay trên đảo giữa biển khơi như sơn dương, hươu vàng, nai, lợn rừng cùng các loài linh trưởng quý như khỉ vàng, khỉ mặt đỏ, cầy hương và rái cá vuốt bé. Trong lòng biển của vườn quốc gia là nơi cư trú của 391 loài cá biển, 106 loài san hô, 232 loài động vật đáy, cá heo trắng, rùa biển (đồi mồi, vích) và đặc biệt là loài sá sùng Quan Lạn cùng bào ngư chín lỗ, hải sâm, trai ngọc, tạo nên trữ lượng nguồn gen biển vô cùng phong phú.
Ba cụm đảo hạt nhân và di chỉ cổ vườn quốc gia Bái Tử Long
Mỗi phân khu đảo trong ranh giới vườn quốc gia Bái Tử Long đều mang một diện mạo cảnh quan và chức năng sinh thái riêng biệt. Không dừng lại ở giá trị tự nhiên, các hang động đá vôi nơi đây còn ẩn chứa những tầng văn hóa khảo cổ học vô giá của người Việt cổ từ thời kỳ đồ đá.
Rừng nguyên sinh đảo Ba Mùn và hang luồn Cái Đé
Nằm ở rìa phía đông nam đối diện trực tiếp với sóng lớn vịnh Bắc Bộ là đảo Ba Mùn (trong sử cũ còn gọi là đảo Cao Lô hay đảo thú), hòn đảo đất lớn nhất của vườn quốc gia với diện tích khoảng 1.800 ha, chiều dài gần 20 km nhưng chiều ngang hẹp tạo dáng như một bức tường thành xanh vươn giữa đại dương. Trên đảo có đỉnh núi Cao Lô cao 397 m cùng hệ thống 7 con suối nước ngọt lớn nhỏ chảy suốt bốn mùa dưới tán rừng nguyên sinh rậm rạp. Nhờ địa hình tách biệt và nguồn thức ăn, nước ngọt dồi dào, đảo Ba Mùn từ lâu đã được mệnh danh là "vườn thú tự nhiên giữa biển khơi" của miền Bắc.
Nằm ở phía tây của đảo Ba Mùn là cụm đảo đá vôi Trà Ngọ Lớn và Trà Ngọ Nhỏ với diện tích hơn 1.400 ha, nơi sở hữu kỳ quan địa mạo hang Cái Đé nổi tiếng. Đây là một hang luồn karst ngập nước xuyên qua lòng núi đá vôi có chiều dài hơn 500 m, vòm hang cao từ 5 m đến 15 m với vô số nhũ đá rủ xuống mặt nước trong vắt. Khi đi thuyền xuyên qua lòng hang Cái Đé, một thung lũng ngập nước (áng Cái Đé) rộng hàng chục héc-ta mở ra giữa bốn bề vách đá dựng đứng, bên trong lưu giữ khu rừng ngập mặn cổ thụ nguyên sinh với những gốc cây chay, cây đước có đường kính thân lớn hiếm thấy, là nơi trú ngụ của hàng ngàn cánh cò, diệc và chim nước mỗi chiều về.
- Cụm đảo Ba Mùn (Đảo Cao Lô): Hòn đảo phiến thạch diện tích 1.800 ha sở hữu 7 dòng suối nước ngọt tự nhiên, rừng mưa nhiệt đới 5 tầng tán và quần thể thú móng guốc hoang dã.
- Cụm đảo Trà Ngọ và hang Cái Đé: Tổ hợp đảo đá vôi karst có nhiều thung lũng ngập nước (tùng, áng), nổi bật với hang luồn xuyên thủy Cái Đé dẫn vào rừng ngập mặn nguyên sinh khép kín.
- Cụm đảo Sậu (Đảo Sậu Nam, Sậu Đông, Lò Hố): Phân khu bảo tồn hệ sinh thái biển nông phía tây nam với các rạn san hô, thảm cỏ biển và vùng bãi triều giàu nhuyễn thể.
- Hệ thống di chỉ khảo cổ tiền sử: Quy tụ hang Soi Nhụ, hang Hà Giắt và các điểm di tích gắn liền với quá trình cư dân tiền sử tiến ra chiếm lĩnh vùng biển đảo Đông Bắc.

Di chỉ khảo cổ hang Soi Nhụ của người Việt cổ
Không chỉ là khu bảo tồn thiên nhiên, không gian địa lý của vườn quốc gia và vùng vịnh kế cận còn là cái nôi khảo cổ học tiền sử đặc biệt quan trọng của Việt Nam với tâm điểm là di chỉ hang Soi Nhụ (nằm trong cụm đảo đá vôi khu vực Vân Đồn). Được các nhà khảo cổ học phát hiện và nghiên cứu từ thập niên 1960, hang Soi Nhụ là một hang động đá vôi thoáng rộng nằm ở độ cao khoảng 15 m so với mực nước biển hiện tại, gồm ba ngăn hang lớn thông nhau với tầng văn hóa dày chứa hàng vạn vỏ nhuyễn thể nước ngọt lẫn nước mặn, xương răng động vật hóa thạch và công cụ đá ghè đẽo của người tiền sử.
Các kết quả phân tích niên đại bằng phương pháp đồng vị phóng xạ Carbon (C14) xác định di chỉ hang Soi Nhụ có niên đại kéo dài từ khoảng 14.000 năm đến 7.000 năm cách ngày nay, đại diện cho văn hóa Soi Nhụ thuộc hậu kỳ thời đại đồ đá cũ chuyển sang sơ kỳ đồ đá mới. Từ nền tảng cư trú trong các hang động đá vôi như Soi Nhụ, cư dân cổ đã từng bước thích ứng với biến đổi mực nước biển để tiến ra khai thác biển chuyên nghiệp, đặt nền móng trực tiếp cho sự ra đời của văn hóa khảo cổ Hạ Long rực rỡ cách ngày nay 4.000 – 5.000 năm cũng như truyền thống đi biển tạo dựng nên thương cảng cổ Vân Đồn thời phong kiến.
Tầm vóc Vườn Di sản ASEAN và bảo tồn vườn quốc gia Bái Tử Long
Với những giá trị ngoại hạng về địa chất, cảnh quan, đa dạng sinh học và chiều sâu lịch sử văn hóa, vườn quốc gia Bái Tử Long đã vượt qua quy trình thẩm định khoa học khắt khe để ghi tên vào mạng lưới các khu bảo tồn thiên nhiên tiêu biểu nhất khu vực Đông Nam Á.
Các tiêu chí công nhận danh hiệu Vườn Di sản ASEAN
Tháng 5 năm 2017, Trung tâm Đa dạng sinh học ASEAN (ACB) đã chính thức trao bằng công nhận Vườn Di sản ASEAN (ASEAN Heritage Park – AHP) cho vườn quốc gia tại Vân Đồn, đưa nơi đây trở thành Vườn Di sản ASEAN thứ 38 của toàn khu vực Đông Nam Á, vườn thứ 6 của Việt Nam và là Vườn Di sản ASEAN đầu tiên của tỉnh Quảng Ninh. Để đạt được danh hiệu danh giá này, khu vực bảo tồn đã đáp ứng xuất sắc hệ thống 10 tiêu chí đánh giá nghiêm ngặt của ASEAN, nổi bật là tính nguyên vẹn sinh thái cao, tính đại diện cho hệ sinh thái đảo đất xen đảo đá vôi độc nhất vô nhị ở vùng biển nhiệt đới và năng lực quản lý bảo tồn bền vững.
Danh hiệu Vườn Di sản ASEAN không chỉ khẳng định giá trị khoa học quốc tế của hệ sinh thái tùng áng, rừng ngập mặn trong hang đá và rừng mưa trên đảo phiến thạch, mà còn tạo lập hành lang sinh thái liên hoàn bảo vệ vùng đệm phía đông bắc cho Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long. Hằng năm, ban quản lý vườn quốc gia phối hợp chặt chẽ với các tổ chức bảo tồn quốc tế thực hiện các chương trình giám sát đa dạng sinh học bằng bẫy ảnh tự động, phục hồi các rạn san hô, nhân giống các loài cây gỗ bản địa quý hiếm trên đảo Ba Mùn và bảo vệ nghiêm ngặt các bãi đẻ tự nhiên của rùa biển, nhuyễn thể.
Gìn giữ sinh quyển gắn với văn hóa cộng đồng vùng đệm
Một trong những trụ cột quan trọng giúp công tác bảo tồn tại vườn quốc gia đạt hiệu quả bền vững chính là sự gắn kết hài hòa giữa nhiệm vụ gìn giữ rừng – biển với việc bảo tồn tri thức bản địa và sinh kế của cộng đồng cư dân tại 5 xã vùng đệm (Minh Châu, Quan Lạn, Bản Sen, Thắng Lợi và Vạn Yên). Sống dựa vào sự chở che của những cánh rừng đảo và dòng thủy triều trong sạch từ vườn quốc gia, ngư dân vùng đệm từ bao đời nay luôn giữ ý thức tôn trọng quy luật sinh trưởng tự nhiên của biển cả, tuyệt đối không xâm phạm rừng nguyên sinh trên đảo Ba Mùn và tuân thủ mùa vụ sinh sản của thủy sản.
Tại vùng bãi triều cát pha bùn sạch tinh khiết nằm kế cận ranh giới vườn quốc gia ở Minh Châu và Quan Lạn, người dân địa phương vẫn duy trì nghề khai thác sá sùng Quan Lạn hoàn toàn bằng phương pháp thủ công với chiếc mai sắt nhỏ vào những giờ nước ròng, vừa thu hoạch sản vật quý vừa bảo vệ cấu trúc nền đáy bãi triều và thảm cỏ biển. Bên cạnh đó, mô hình trồng rừng ngập mặn cộng đồng và canh tác chè truyền thống, cam Vạn Yên trên đảo Bản Sen đã góp phần xây dựng vành đai xanh bền vững bao bọc quanh vùng lõi di sản.
Dung hợp trọn vẹn vẻ đẹp kỳ vĩ của địa chất đảo đất – đảo đá vôi, sự phong phú của hơn hai ngàn loài sinh vật rừng biển cùng dấu ấn 14.000 năm của người tiền sử tại hang Soi Nhụ, vườn quốc gia Bái Tử Long là một báu vật thiên nhiên và lịch sử vô giá của vùng biển đảo Đông Bắc. Nhằm lan tỏa tri thức khoa học và ý thức gìn giữ di sản quê hương, chuyên trang Quảng Ninh NSSC luôn cập nhật đầy đủ hệ thống dữ liệu bách khoa về các danh thắng, lịch sử và văn hóa bản địa đặc sắc trên toàn tỉnh.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Ninh.
Bài liên quan
Đảo Tuần Châu - Cửa ngõ di sản vịnh Hạ Long và dấu tích khảo cổ ngàn năm
Đảo Tuần Châu nằm ở cửa ngõ vịnh Hạ Long hội tụ địa chất đảo đất lẫn phiến thạch, di chỉ khảo cổ văn hóa Hạ Long 4.000 năm và dấu ấn Bác Hồ ba lần ghé thăm.
Đảo Quan Lạn - Dấu ấn thương cảng cổ và biển xanh giữa vịnh Bái Tử Long
Đảo Quan Lạn nằm giữa vịnh Bái Tử Long lưu giữ cụm di tích đình chùa miếu nghè thờ Trần Khánh Dư, thương cảng cổ Vân Đồn và bãi biển Minh Châu cát trắng.
Đảo Cô Tô - Tiền đồn xanh kỳ vĩ giữa trùng khơi vùng biển Đông Bắc
Đảo Cô Tô quyến rũ bởi ghềnh đá trầm tích Cầu Mỵ kỳ vĩ, rừng chõi nguyên sinh trăm tuổi cùng Khu di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh thiêng liêng giữa biển Đông.



