Vịnh Hạ Long - Kỳ quan đá vôi giữa lòng biển biếc Đông Bắc
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Nằm ở vùng biển Đông Bắc Tổ quốc thuộc địa phận tỉnh Quảng Ninh, vịnh Hạ Long hiện lên như một bức tranh thủy mặc khổng lồ được kiến tạo từ hàng nghìn đảo đá vôi kỳ vĩ giữa làn nước xanh ngọc. Không chỉ là bảo tàng địa chất ngoài trời lưu giữ lịch sử tiến hóa vỏ Trái Đất suốt hàng trăm triệu năm, vùng di sản này còn là cái nôi của văn minh tiền sử và bản sắc văn hóa vạn chài độc đáo.
Vị thế địa lý và tiến trình kiến tạo địa chất của vịnh Hạ Long
Trải rộng trên vùng biển ven bờ phía tây vịnh Bắc Bộ, vịnh Hạ Long sở hữu vị thế địa chiến lược và cảnh quan tự nhiên hiếm có trên bản đồ di sản nhân loại. Sự giao thoa giữa cấu trúc lục địa ven bờ với hệ thống đảo đá trùng điệp đã tạo nên một vùng vịnh kín gió, hàm chứa những quy luật vận động địa chất kéo dài qua nhiều đại địa tầng cổ xưa.
Không gian biển đảo cửa ngõ vùng Đông Bắc Tổ quốc
Về mặt tọa độ tự nhiên, vùng vịnh trải dài từ vĩ độ 20°43' đến 21°09' Bắc và từ kinh độ 106°56' đến 107°37' Đông, bao bọc lấy đường bờ biển khúc khuỷu dài hơn 120 km của tỉnh Quảng Ninh. Tổng diện tích toàn vùng vịnh đạt khoảng 1.553 km² với 1.969 hòn đảo lớn nhỏ đã được định danh, trong đó vùng lõi di sản rộng 434 km² quy tụ 775 hòn đảo đá vôi kỳ vĩ. Phía đông bắc của vịnh tiếp giáp trực tiếp với vùng biển của vịnh Bái Tử Long, phía tây nam kết nối liền mạch với không gian sinh thái quần đảo Cát Bà, trong khi phía tây và tây bắc được ôm ấp bởi dải đất liền ven biển và cửa ngõ đảo Tuần Châu cùng vùng cửa sông Bạch Đằng lịch sử.
Hình thái không gian của vùng vịnh mang đặc trưng của một vùng biển nông ven bờ có đáy phẳng, độ sâu trung bình từ 6 m đến 15 m và tại các luồng lạch cổ chỉ sâu từ 20 m đến 25 m. Các dãy đảo đá chạy theo hướng tây bắc - đông nam và đông bắc - tây nam hoạt động như những bức tường thành tự nhiên chắn sóng gió từ khơi xa, giúp mặt nước trong lòng vịnh quanh năm phẳng lặng và bảo vệ vững chắc vùng biên hải Đông Bắc.
Lịch sử tiến hóa địa hình karst ngập nước đặc hữu
Dưới góc độ khoa học Trái Đất, giá trị nổi bật toàn cầu của vùng di sản gắn liền với quá trình hình thành và phát triển địa hình karst ngập nước tiêu biểu bậc nhất trên thế giới. Tầng đá vôi nguyên thủy cấu tạo nên các quần đảo tại đây có tuổi địa chất thuộc kỷ Carbon - Permi, hình thành cách ngày nay từ 340 triệu đến 250 triệu năm trong môi trường biển nông ấm áp. Trải qua các pha vận động kiến tạo sơn hệ Indosini và Yenshan cùng các đợt nâng cao, sụt võng địa hào trong kỷ Tân kiến tạo, tầng đá vôi dày trên 1.000 m đã bị đứt gãy và chịu tác động phong hóa hóa học mạnh mẽ dưới khí hậu nhiệt đới ẩm.
Sự kết hợp giữa quá trình ăn mòn đá vôi trên lục địa với các chu kỳ biển tiến - biển thoái trong kỷ Đệ Tứ, đặc biệt là đợt biển tiến Holocen trung cách ngày nay khoảng 8.000 đến 4.000 năm, đã nhấn chìm cánh đồng karst lục địa cổ xuống dưới mực nước biển. Quá trình này tạo nên một hệ thống hoàn chỉnh các dạng địa hình karst phong hóa nhiệt đới ngập nước gồm cánh đồng karst, phễu karst, thung lũng karst và tiêu biểu nhất là hai dạng karst hình chóp (fengcong) nối liền chân đảo cùng karst hình tháp (fenglin) vách dựng đứng cô lập giữa mặt nước.
| Tiêu chí địa lý - địa chất | Thông số và đặc điểm khoa học ghi nhận tại vùng di sản | Ý nghĩa đối với giá trị tự nhiên và văn hóa |
|---|---|---|
| Tổng diện tích và số lượng đảo | Diện tích toàn vùng 1.553 km² với 1.969 hòn đảo lớn nhỏ (989 đảo đã đặt tên) | Tạo nên quần thể đảo đá vôi trên biển có mật độ dày đặc bậc nhất thế giới |
| Vùng lõi Di sản Thế giới | Diện tích 434 km² bao gồm 775 hòn đảo đá vôi nguyên sơ | Bảo vệ nguyên vẹn cảnh quan thẩm mỹ và hệ thống hang động tự nhiên |
| Niên đại tầng đá vôi gốc | Kỷ Carbon - Permi (cách ngày nay từ 250 triệu đến 340 triệu năm) | Lưu giữ hóa thạch sinh vật biển cổ đại và lịch sử kiến tạo vỏ Trái Đất |
| Các dạng địa mạo đặc trưng | Karst hình chóp (fengcong), karst hình tháp (fenglin), phễu karst (doline), ngấn biển ăn mòn | Minh họa đầy đủ nhất chu trình tiến hóa karst nhiệt đới ẩm bị biển nhấn chìm |
| Độ sâu mực nước biển | Trung bình từ 6 m đến 15 m, luồng sâu cổ đạt từ 20 m đến 25 m | Hình thành hệ sinh thái biển nông ven bờ giàu dinh dưỡng và lặng sóng |
Đặc điểm thủy văn, hệ sinh thái và cảnh quan tự nhiên vịnh Hạ Long
Không chỉ cuốn hút bởi cấu trúc địa chất kỳ vĩ, vịnh Hạ Long còn là một hệ sinh thái biển đảo nhiệt đới phức hợp với sự tương tác chặt chẽ giữa chế độ thủy văn, khí hậu bốn mùa và các kiểu sinh cảnh đặc thù. Từ vách đá khô hạn trên đỉnh núi cao cho đến các tùng, áng nước mặn và lòng biển sâu đều nuôi dưỡng những quần xã sinh vật quý hiếm mang giá trị bảo tồn toàn cầu.
Chế độ nhật triều và thảm thực vật trên đảo đá
Chế độ thủy văn của vùng vịnh mang tính chất nhật triều thuần nhất điển hình của vùng biển phía bắc vịnh Bắc Bộ, mỗi ngày có một lần nước lên và một lần nước xuống rõ rệt với biên độ từ 3,5 m đến hơn 4,2 m vào kỳ triều cường. Tác động hòa tan sinh học và hóa học của nước biển theo nhịp thủy triều đã khoét sâu vào chân các đảo đá vôi, tạo nên những ngấn biển ăn mòn hình hàm ếch chạy dài sát mặt nước và điêu khắc nên những đảo đá kỳ thú như hòn Trống Mái, hòn Đỉnh Hương, hòn Con Cóc hay hòn Ngón Tay.
Trên bề mặt các đảo đá vôi dốc đứng, nơi lớp đất mùn tích tụ mỏng manh trong các khe nứt đá và chịu điều kiện khô hạn về mùa đông, một thảm thực vật ưa vôi đặc hữu đã tiến hóa để thích nghi kỳ diệu. Các nhà thực vật học đã thống kê được hơn 500 loài thực vật bậc cao trên cạn tại vùng vịnh, nổi bật với những loài đặc hữu chỉ tìm thấy trên các đảo đá vôi khu vực này như cọ Hạ Long (Livistona halongensis), tuế Hạ Long (Cycas tropophylla), khổ cự đài Hạ Long, móng tai Hạ Long, hài vệ nữ hoa vàng và bông mộc.

Đa dạng sinh học rạn san hô và tùng áng
Dưới mặt nước và trong lòng các thung lũng đá vôi bị ngập nước, hệ sinh thái biển của vùng vịnh được phân chia thành nhiều kiểu sinh cảnh độc đáo gồm hệ sinh thái tùng - áng, rừng ngập mặn, rạn san hô, thảm cỏ biển và đáy mềm vùng triều. Trong đó, "tùng" và "áng" là những thuật ngữ dân gian bản địa chỉ các hồ nước mặn nằm khép kín giữa lòng đảo đá vôi (áng) hoặc những vụng biển hẹp thông với bên ngoài qua khe luồng nhỏ hay hang luồn ngầm dưới chân núi (tùng) như hồ Ba Hầm, áng Dù, áng Mê Cung.
Theo số liệu điều tra đa dạng sinh học biển, vùng vịnh hiện diện gần 3.000 loài động thực vật thuộc hơn 10 hệ sinh thái khác nhau, bao gồm hơn 150 loài san hô cứng và san hô mềm tạo rạn phân bố tập trung ở khu vực Cống Đỏ, Vạn Giò, Hang Trai, cùng hàng trăm loài cá biển, giáp xác, thân mềm và da gai. Vùng rừng ngập mặn ven bờ và quanh các đảo đất như Tuần Châu, Cửa Lục là nơi cư trú của gần 20 loài cây ngập mặn cùng nhiều loài chim nước di cư và thủy sản có giá trị sinh thái cao.
Quần thể đảo đá, hang động và dấu ấn văn hóa tại vịnh Hạ Long
Ẩn sâu bên trong những khối núi đá vôi sừng sững trên vịnh Hạ Long là một thế giới ngầm tráng lệ của các hang động thạch nhũ đa tầng bậc cùng những di chỉ khảo cổ học minh chứng cho sự hiện diện liên tục của con người từ thời tiền sử. Mỗi hang động, vách núi nơi đây đều gắn liền với những truyền thuyết giữ nước hào hùng và di sản thi ca của các bậc tiền nhân.
Hệ thống hang động thạch nhũ kỳ vĩ trong lòng đảo đá
Các nhà địa mạo học phân loại hệ thống hang động tại vùng vịnh thành ba nhóm chính tương ứng với ba giai đoạn phát triển địa chất: nhóm hang ngầm cổ nằm ở độ cao từ 10 m đến hơn 30 m trên mực nước biển, nhóm hang nền karst phát triển ngang sát mực nước biển cổ và nhóm hang hàm ếch biển (hang luồn) hình thành ngay tại mực nước triều hiện đại. Tiêu biểu nhất cho nhóm hang ngầm cổ quy mô lớn là hang Sửng Sốt trên đảo Bồ Hòn rộng hơn 10.000 m² với vòm trần cao 30 m phủ đầy nhũ đá lấp lánh, cùng hang Đầu Gỗ trên đảo Đầu Gỗ nổi bật bởi hàng trăm cột đá đồ sộ và thảm thực vật dương xỉ cổ kính nơi cửa động.
- Nhóm hang ngầm cổ (tầng cao 10 m – 30 m): Đại diện tiêu biểu là hang Sửng Sốt, động Thiên Cung, động Tam Cung và hang Đầu Gỗ, hình thành từ thời kỳ mực nước ngầm còn ở vị trí cao, nổi bật với hệ thống thạch nhũ đa dạng và không gian vòm hang rộng lớn.
- Nhóm hang nền karst (tầng trung bình sát chân đảo): Đại diện tiêu biểu là động Mê Cung, hang Tiên Ông, hang Bồ Nâu và hang Trinh Nữ, có nền hang tương đối bằng phẳng và lưu giữ nhiều tầng văn hóa khảo cổ của người Việt cổ.
- Nhóm hang hàm ếch và hang luồn (ngang mực nước triều hiện đại): Đại diện tiêu biểu là hang Luồn, hang Cả (khu vực Ba Hầm) và hang Tối - hang Sáng, được tạo thành do sự xâm thực trực tiếp của sóng biển và dòng chảy thủy triều dọc theo các khe nứt kiến tạo.
Trầm tích khảo cổ tiền sử và vách đá đề thơ
Không gian đảo đá và hang động trên vịnh là địa bàn cư trú lâu đời của cư dân cổ đại, trải qua ba nền văn hóa khảo cổ kế tiếp nhau là văn hóa Soi Nhụ (18.000 – 7.000 năm cách ngày nay), văn hóa Cái Bèo (7.000 – 5.000 năm cách ngày nay) và đỉnh cao là văn hóa khảo cổ Hạ Long thuộc hậu kỳ đá mới - sơ kỳ kim khí (5.000 – 3.500 năm cách ngày nay). Tại các di chỉ hang Tiên Ông, động Mê Cung, hang Soi Nhụ và bãi cát Thoi Giếng, giới khảo cổ đã phát hiện tầng vỏ ốc dày hàng mét cùng rìu đá có vai có nấc mài nhẵn, bàn mài dấu Bắc Sơn và đồ gốm xốp pha vỏ nhuyễn thể.
Bước vào thời kỳ lịch sử quân chủ tự chủ, vùng biển đảo này tiếp tục là phên giậu che chở mặt biển phía đông bắc của quốc gia Đại Việt. Sát bờ vịnh trung tâm là ngọn núi Bài Thơ (xưa gọi là núi Truyền Đăng), nơi đặt trạm canh gác đốt lửa báo tin về kinh thành. Mùa xuân năm Mậu Tý (1468), trong chuyến tuần thú vùng biển Đông Bắc, vua Lê Thánh Tông đã xúc cảm trước cảnh non nước hùng vĩ mà đề bút sáng tác bài thơ khắc trên núi Bài Thơ bằng chữ Hán trên vách đá phía nam, mở đầu cho truyền thống đề thơ vịnh cảnh qua nhiều thế kỷ.
Bản sắc văn hóa vạn chài và tầm vóc vịnh Hạ Long
Song hành cùng những giá trị địa chất và khảo cổ học vượt thời gian, linh hồn nhân văn của vịnh Hạ Long còn được kết tinh trong đời sống văn hóa vật chất và tinh thần của cộng đồng cư dân vạn chài qua nhiều thế hệ. Sự gắn bó máu thịt giữa con người với biển cả đã sản sinh ra những tri thức dân gian, lễ tục tín ngưỡng, làng nghề thủ công và tinh hoa ẩm thực mang đậm hơi thở đại dương.
Đời sống làng chài cổ và nghề thủ công biển
Trong suốt hàng trăm năm, cộng đồng ngư dân trên vịnh đã quần tụ tại các vụng nước kín gió giữa lòng các đảo đá để lập nên những làng chài nổi cổ truyền như làng chài Cửa Vạn, làng chài Vung Viêng, làng chài Ba Hang và làng chài Cống Đầm. Từ nhịp sống lênh đênh theo con nước thủy triều trên những ngôi nhà bè và thuyền gỗ cánh dơi, ngư dân vùng vịnh đã sáng tạo nên làn điệu hát giao duyên, hát đám cưới trên thuyền mượt mà vang vọng giữa vách đá mênh mang cùng tín ngưỡng thờ thần biển, thờ Cá Ông cầu cho sóng yên biển lặng.
Dựa vào nguồn tài nguyên biển phong phú và độ mặn nước biển ổn định quanh các đảo đá vôi, cư dân bản địa đã phát triển nghề nuôi cấy ngọc trai vịnh Hạ Long tại các vụng nước sâu lặng sóng như vụng Tùng Sâu để tạo ra những viên ngọc trai có lớp xà cừ dày và ánh sắc rực rỡ. Đồng thời, nguồn mực nang tươi sống đánh bắt ngay tại vùng biển đá vôi giàu phù du này chính là nguyên liệu cốt lõi làm nên danh tiếng của món chả mực Hạ Long giã tay truyền thống.
Tầm vóc Di sản Thiên nhiên Thế giới liên tỉnh đầu tiên
Với những giá trị độc bản về cảnh quan tự nhiên và lịch sử địa chất, vùng vịnh được Nhà nước xếp hạng Di tích danh thắng cấp Quốc gia năm 1962 và Di tích Quốc gia đặc biệt năm 2009. Trên bình diện quốc tế, UNESCO đã ba lần vinh danh kỳ quan này vào Danh mục Di sản Thế giới vào các năm 1994 (tiêu chí thẩm mỹ vii), năm 2000 (tiêu chí địa chất - địa mạo viii) và ngày 16 tháng 9 năm 2023 khi mở rộng ranh giới bao gồm cả quần đảo Cát Bà, trở thành Di sản Thế giới liên tỉnh đầu tiên tại Việt Nam. Hiện nay, hệ thống hiện vật khảo cổ học, mẫu vật địa chất và mô hình thuyền buồm cổ của ngư dân vùng vịnh đang được trưng bày khoa học tại Bảo tàng Quảng Ninh bên bờ di sản.
Trải qua hàng trăm triệu năm kiến tạo địa chất và hàng vạn năm bồi đắp văn hóa con người, vịnh Hạ Long xứng đáng là biểu tượng rạng rỡ của thiên nhiên và lịch sử dân tộc Việt Nam trên trường quốc tế. Trên hành trình số hóa và gìn giữ kho tàng tri thức di sản bản địa, chuyên trang Quảng Ninh NSSC tiếp tục cập nhật những tư liệu bách khoa chuẩn xác nhằm lan tỏa vẻ đẹp vĩnh cửu của vùng di sản biển đảo Đông Bắc tới cộng đồng độc giả trong và ngoài nước.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Ninh.
Bài liên quan
Khu di tích Yên Tử - Kinh đô Phật giáo Trúc Lâm trên non thiêng Đông Bắc
Khu di tích Yên Tử là chốn tổ khai sơn Thiền phái Trúc Lâm thời Trần, quy tụ hệ thống chùa tháp cổ kính trên đỉnh núi thiêng và di sản văn hóa thế giới.
Vịnh Bái Tử Long - Vẻ đẹp nguyên sơ nơi thương cảng biển cổ Đông Bắc
Vịnh Bái Tử Long quyến rũ bởi hàng trăm đảo đá vôi, đảo đất nguyên sơ cùng di sản thương cảng cổ Vân Đồn và hệ sinh thái Vườn Di sản ASEAN tại Quảng Ninh.
Những xu hướng khởi nghiệp người trẻ nên theo dõi
Những xu hướng khởi nghiệp nổi bật người trẻ nên theo dõi: AI, kinh tế xanh, nông nghiệp số, thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm. Đọc để chọn hướng đi.



