Bún cù kỳ Quảng Ninh - Đậm đà vị biển từ loài cua đá vùng vịnh
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Trong kho tàng văn hóa ẩm thực phong phú của vùng biển đảo Đông Bắc, bún cù kỳ Quảng Ninh sở hữu một vị trí độc đáo nhờ nguyên liệu chính là loài cua đá chỉ sinh trưởng nơi những rạn đá ngầm sóng vỗ. Từng bát bún nóng hổi với sắc đỏ au của chiếc càng to khỏe hòa cùng lớp riêu gạch vàng óng đã trở thành biểu tượng ẩm thực in đậm dấu ấn lao động và sự tinh tế của cư dân vùng mỏ.
Nguồn gốc hình thành và không gian biển của bún cù kỳ Quảng Ninh
Sự ra đời của bún cù kỳ Quảng Ninh gắn liền với điều kiện tự nhiên đặc thù của dải bờ biển khúc khuỷu nhiều đảo đá vôi cùng tập quán khai thác hải sản ven bờ của ngư dân bản địa. Từ một loài giáp xác hoang dã từng chỉ xuất hiện trong những bữa cơm thuyền chài, cù kỳ đã bước lên bàn ăn truyền thống như một thức quà biển quý giá.
Đặc tính sinh học của loài cù kỳ vùng ghềnh đá
Cù kỳ (còn được ngư dân địa phương gọi là cua đá hay cùm núm biển) là loài giáp xác thuộc họ cua sinh sống tự nhiên dọc theo các khe đá ngầm, rạn san hô và gốc cây rừng ngập mặn tại vịnh Hạ Long, vùng biển vịnh Bái Tử Long cũng như khu vực vườn quốc gia Bái Tử Long. Khác với cua biển thông thường, cù kỳ biển Quảng Ninh có phần mai hơi dẹt màu nâu sẫm ánh tím, các chân bò mảnh nhỏ nhưng lại sở hữu đôi càng phát triển vô cùng to lớn, cứng cáp với hai đầu kìm màu đen bóng đặc trưng.
Do tập tính bám chặt vào các vách đá ngầm nơi dòng hải lưu chảy xiết và thức ăn hoàn toàn là các loài nhuyễn thể nhỏ, rong tảo tự nhiên quanh các đảo thuộc đảo Cô Tô, đảo Quan Lạn hay vùng biển bán đảo Trà Cổ, phần cơ thịt tích tụ trong đôi càng cù kỳ đạt độ săn chắc, dai ngọt và thơm đậm vị khoáng biển. Việc đánh bắt cù kỳ đòi hỏi ngư dân phải lặn bắt hoặc đi soi đèn theo con nước thủy triều rút vào ban đêm dọc các ghềnh đá hiểm trở.
Dấu ấn sáng tạo ẩm thực của ngư dân ven vịnh
Trong lịch sử sinh kế của các xóm chài ven bờ từ thời văn hóa khảo cổ Hạ Long đến thời kỳ giao thương phồn thịnh của thương cảng cổ Vân Đồn, người dân miền biển luôn biết cách chế biến từng loài thủy sản sao cho phát huy tối đa ưu điểm tự nhiên. Nhận thấy thân cù kỳ ít thịt nhưng chứa nhiều gạch béo và vỏ giàu canxi, trong khi đôi càng lại đầy ắp thịt ngọt, ngư dân khu vực Hòn Gai dưới chân núi Bài Thơ cùng vùng Vân Đồn, Cẩm Phả đã sáng tạo ra cách tách riêng hai bộ phận này khi chế biến món nước.
Phần thân và chân nhỏ của cù kỳ được đem giã nhuyễn để lọc lấy nước cốt nấu riêu tương tự truyền thống làm bún riêu cua đồng của cư dân lúa nước Bắc Bộ, còn đôi càng to khỏe được hấp chín, đập dập vỏ để giữ trọn thớ thịt nguyên khối đặt lên trên bát bún. Sự kết hợp khéo léo ấy đã khai sinh nên món bún cù kỳ mang đậm bản sắc giao thoa giữa văn hóa đồng bằng và văn minh biển đảo.
Nguyên liệu bản địa tạo nên bản sắc bún cù kỳ Quảng Ninh
Để làm nên một bát bún cù kỳ Quảng Ninh chuẩn vị cổ truyền, khâu tuyển chọn và sơ chế nguyên liệu bản địa đóng vai trò quyết định. Mỗi thành phần từ hải sản, sợi bún cho tới các loại rau gia vị đều tuân theo những tiêu chuẩn tự nhiên nghiêm ngặt của người dân vùng biển.
Tuyển chọn cù kỳ tươi sống với đôi càng săn chắc
Những con cù kỳ biển Quảng Ninh được chọn làm nguyên liệu phải là cù kỳ tươi sống vừa đánh bắt từ các ghềnh đá, hai càng còn khép chặt mạnh mẽ và lớp yếm dưới bụng bấm vào thấy cứng chắc. Trọng lượng lý tưởng của mỗi con thường từ 200 đến 400 gram, trong đó riêng hai chiếc càng đã chiếm tới hơn một nửa trọng lượng cơ thể. Người chế biến dùng bàn chải chà sạch lớp rêu bám trên mai và kẽ càng, sau đó tách mai để khơi lấy toàn bộ phần gạch cù kỳ béo ngậy màu vàng sẫm tự nhiên để riêng vào bát nhỏ.
Đôi càng cù kỳ chắc thịt được tách rời, đem hấp chín tới cùng sả và gừng tươi rồi dùng chày nhỏ đập nhẹ làm nứt lớp vỏ đá vôi dày cứng bên ngoài hoặc bóc sẵn lớp vỏ trên để lộ phần thịt càng trắng hồng điểm sắc đỏ cam bắt mắt. Nhờ cách xử lý này, khi chan nước dùng nóng, vị ngọt đậm đà thấm sâu vào từng thớ thịt càng mà người thưởng thức không gặp khó khăn bởi lớp vỏ cứng. Trong nhiều bát bún truyền thống, người dân còn điểm xuyết thêm bề bề bóc nõn, tôm sắt tươi hoặc lát chả mực từ làng nghề chả mực giã tay Hạ Long để gia tăng sự phong phú.
Sự kết hợp giữa sợi bún trắng và dọc mùng xanh
Thành phần tinh bột làm nền cho món ăn là sợi bún gạo tẻ truyền thống có sợi nhỏ vừa, trắng trong và dẻo mềm tự nhiên. Sợi bún được làm từ những giống gạo tẻ ngon của các vùng nông nghiệp nội tỉnh như Đông Triều, Quảng Yên, khi chần qua nước sôi vẫn giữ được độ kết dính nhẹ và không bị bở nát trong làn nước dùng nóng hổi.
Một nguyên liệu thực vật không thể thiếu để hoàn thiện cấu trúc cảm quan của bát bún cù kỳ chính là dọc mùng giòn mát (khoai môn ngọt lấy bẹ). Dọc mùng được tước sạch vỏ xanh bên ngoài, thái vát mỏng, bóp nhẹ với chút muối hạt rồi rửa sạch và chần sơ qua nước dùng. Nhờ cấu trúc xốp nhẹ như những chiếc ống hút tự nhiên, từng miếng dọc mùng ngậm đầy nước dùng riêu cù kỳ béo ngậy nhưng khi nhai lại mang đến cảm giác giòn sần sật, thanh mát giúp cân bằng hoàn hảo với lượng đạm dồi dào từ hải sản.
Điểm nhấn trung tâm của bát bún nằm ở đôi càng cù kỳ biển to khỏe, vỏ dày cứng với phần đầu kìm đen đặc trưng. Sau khi hấp chín và đập dập lớp vỏ cứng, phần thịt càng lộ rõ độ dày dặn, dai chắc và mang vị ngọt đậm đà hơn so với cua biển hay ghẹ thông thường. Trong khi đó, phần thân và gạch cù kỳ đóng vai trò kiến tạo nền nước dùng khi thân được giã lọc lấy nước cốt nấu riêu và gạch vàng được khơi riêng từ mai, tạo nên những tảng riêu mềm xốp nổi bật dưới lớp váng gạch vàng sánh béo bùi.
Sự cân bằng của món ăn được bồi đắp nhờ sợi bún gạo tẻ sợi nhỏ trắng ngà đi kèm đậu phụ cắt miếng rán vàng, giúp thấm đẫm phần nước dùng hải sản để mang lại cảm giác mềm mại và bùi ngậy khi thưởng thức. Bên trên mặt bát, những lát dọc mùng tước vỏ thái vát chần chín cùng cà chua bổ múi cau không chỉ điểm tô sắc đỏ tự nhiên mà còn hút trọn vị ngọt của nước riêu, tạo độ giòn mát hài hòa cho tổng thể bát bún.
Hương vị nước dùng riêu gạch đặc trưng của bún cù kỳ Quảng Ninh
Điểm làm nên sự khác biệt sâu sắc của bún cù kỳ Quảng Ninh so với các món bún hải sản khác nằm ở kỹ nghệ chế biến nồi nước dùng riêu gạch. Đó là sự kết hợp tinh tế giữa phương pháp lọc riêu cổ truyền và bí quyết làm dậy hương thơm từ các sản vật biển khô của vùng đất Vân Đồn, Cô Tô.
Bí quyết chưng gạch cù kỳ vàng sánh và ngọt thanh
Sau khi tách đôi càng, phần thân và các chân nhỏ của cù kỳ được đem giã nhuyễn trong cối đá cùng một chút muối hạt để protein dễ dàng hòa tan vào nước, sau đó lọc kỹ qua rây nhiều lần nhằm loại bỏ hoàn toàn mảnh vỏ xác. Phần nước cốt cù kỳ này được đun nhỏ lửa cùng nước hầm xương ống lợn để các mảng thịt cù kỳ kết tủa từ từ, nổi lên mặt nồi thành những tảng riêu mềm mịn, thơm lừng mùi biển.
Song song với quá trình nấu riêu, phần gạch cù kỳ béo ngậy lấy từ trong mai được đem phi thơm cùng hành khô băm nhỏ và cà chua chín đỏ cho đến khi tạo thành hỗn hợp sốt gạch vàng sánh, dậy mùi thơm nồng nàn. Để chiều sâu vị ngọt của nước dùng riêu cù kỳ đạt đến độ hoàn mỹ, người dân bản địa thường cho thêm vài con sá sùng Quan Lạn rang vàng từ nghề khai thác sá sùng Quan Lạn cùng tôm khô hoặc mực khô Cô Tô nướng vào ninh cùng xương, giúp nước dùng có hậu vị ngọt thanh tự nhiên mà không cần dùng đến chất điều vị nhân tạo.
Sự giao hòa vị chua thanh và ngọt đậm tự nhiên
Khác với vị ngọt trong vắt của bún bề bề, nước dùng của món bún cù kỳ mang sắc đỏ cam ấm áp của cà chua chưng gạch cùng độ sánh nhẹ đầy lôi cuốn. Vị béo bùi của lớp riêu gạch cù kỳ được cân bằng khéo léo bằng vị chua dịu thanh thoát của tai chua, dọc quả me hoặc giấm bỗng truyền thống, kết hợp với vài giọt nước mắm Cái Rồng ủ chượp tự nhiên của làng nghề nước mắm Cái Rồng.
Khi trình bày ra bát, trên lớp sợi bún gạo tẻ trắng mềm là những miếng đậu phụ rán vàng, vài lát dọc mùng giòn mát, rau cải xanh, mảng riêu cù kỳ xốp mềm và nổi bật nhất ở chính giữa là cặp càng cù kỳ chắc thịt đỏ au cùng hành hoa, mùi tàu, hành phi thơm nức. Sự hòa quyện giữa vị ngọt sắc của thịt càng, vị béo ngậy của gạch cù kỳ và vị chua thanh của nước dùng tạo nên trải nghiệm vị giác đa tầng khó quên.
Tập quán thưởng thức cổ truyền và vị thế bún cù kỳ Quảng Ninh
Gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt của người dân phố biển Hòn Gai, Bãi Cháy, Cẩm Phả và Vân Đồn, bún cù kỳ Quảng Ninh không chỉ là thức quà điểm tâm giàu dinh dưỡng mà còn là niềm tự hào văn hóa của cư dân vùng mỏ. Cách thưởng thức món ăn này phản ánh rõ nét phong thái ung dung và sự sành ăn của người dân miền biển.
Nét văn hóa thưởng thức quà sáng nơi phố biển mỏ
Vào mỗi buổi sáng sớm hoặc giờ nghỉ trưa, người dân địa phương thường thưởng thức bát bún cù kỳ nóng hổi kèm theo đĩa rau sống tươi non gồm xà lách, rau thơm, hoa chuối thái mỏng hoặc bắp cải bào sợi, bên cạnh là đĩa ớt tươi thái lát, quất xanh và cốc trà đá thanh mát. Khi ăn, thực khách vắt nhẹ nửa quả quất vào bát để hương tinh dầu vỏ quất đánh thức mùi thơm của gạch cù kỳ béo ngậy, sau đó dùng tay gỡ lớp vỏ càng đã được đập dập để chấm phần thịt càng trắng hồng vào đĩa muối tiêu chanh hoặc nước mắm cốt dầm ớt.
Cảm giác gỡ từng chiếc càng cù kỳ chắc nịch, húp một thìa nước dùng riêu cù kỳ nóng sực đậm đà và nhai miếng dọc mùng giòn mát đã trở thành nét thú vị riêng có mà bất kỳ ai từng trải nghiệm cũng nhớ mãi. Cùng với các sản vật trứ danh khác như hầu sữa Vân Đồn, món bún cù kỳ thể hiện trọn vẹn sự ưu đãi của thiên nhiên đối với vùng biển Đông Bắc.
Giá trị di sản ẩm thực đặc hữu vùng Đông Bắc
Trải qua thời gian, món bún chế biến từ loài cua đá vùng vịnh đã góp phần định vị bản sắc riêng cho nền ẩm thực Quảng Ninh bên cạnh những di sản văn hóa và thiên nhiên nổi tiếng như đảo Tuần Châu, không gian trưng bày tại Bảo tàng Quảng Ninh hay các kỳ lễ hội văn hóa biển như Carnaval Hạ Long và lễ hội truyền thống Vân Đồn. Món ăn minh chứng cho tri thức dân gian sâu sắc của ngư dân trong việc biến một loài giáp xác ghềnh đá thành đặc sản trứ danh.
- Tên gọi bản địa: Bún cù kỳ (bún cua đá biển) vùng vịnh Hạ Long và Bái Tử Long, tỉnh Quảng Ninh.
- Nguyên liệu đặc hữu: Loài cù kỳ biển sống ở các rạn đá ngầm và rừng ngập mặn với đôi càng to khỏe, thịt dai ngọt.
- Cấu trúc chế biến: Thân cù kỳ giã lọc lấy nước nấu riêu, gạch cù kỳ chưng hành tỏi cà chua, đôi càng hấp chín đập dập vỏ.
- Thành phần ăn kèm: Sợi bún gạo tẻ, dọc mùng giòn mát, đậu phụ rán vàng, bề bề bóc nõn, rau sống và quất tươi.
- Đặc trưng hương vị: Nước dùng riêu gạch sánh vàng, béo ngậy hòa quyện vị chua thanh nhẹ và vị ngọt đậm của thịt càng cù kỳ.
Đồng hành cùng sứ mệnh bảo tồn và lan tỏa kho tàng di sản văn hóa dân tộc, cổng thông tin Quảng Ninh NSSC thường xuyên biên soạn hệ thống dữ liệu bách khoa toàn diện về lịch sử, danh nhân, lễ hội và ẩm thực đặc sắc của địa phương. Giữa muôn vàn thức quà của biển cả, bún cù kỳ Quảng Ninh vẫn giữ trọn vẹn nét mộc mạc, đậm đà và kiêu hãnh như chính cốt cách của con người vùng biển đảo Đông Bắc.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Ẩm thực Quảng Ninh.
Bài liên quan
Bún bề bề Hạ Long - Hương vị ngọt thanh từ thức quà biển vùng vịnh
Bún bề bề Hạ Long chinh phục thực khách nhờ phần thịt tôm tít vùng vịnh chắc ngọt cùng nước dùng ninh từ xương và vỏ hải sản thanh tao, đậm đà bản sắc.
Chả mực Hạ Long - Tinh hoa ẩm thực giã tay trứ danh miền di sản
Chả mực Hạ Long kết tinh vị ngọt đậm của mực mai vùng vịnh đá vôi cùng kỹ nghệ giã tay cối đá cổ truyền, tạo nên biểu tượng ẩm thực trứ danh đất mỏ.
Bánh gật gù Tiên Yên - Thức quà gạo quê mộc mạc đậm đà hồn đất miền Đông
Bánh gật gù Tiên Yên chinh phục thực khách nhờ lớp vỏ bột gạo dẻo mềm cuộn tròn quyện cùng nước chấm mỡ gà và khâu nhục đậm đà bản sắc vùng cao Đông Bắc.



