Đảo Cô Tô - Tiền đồn xanh kỳ vĩ giữa trùng khơi vùng biển Đông Bắc
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Nằm cách bến cảng Cái Rồng khoảng sáu mươi cây số theo đường hải trình xuyên qua vùng vịnh đá vôi, đảo Cô Tô hiện lên như một bức tranh địa chất và sinh thái sống động giữa vịnh Bắc Bộ. Nơi đây không chỉ sở hữu những vách đá trầm tích vạn năm tuổi, các bãi cát trắng mịn màng ôm lấy làn nước ngọc bích mà còn lưu giữ dấu chân lịch sử thiêng liêng của vị lãnh tụ dân tộc cùng nhịp sống làng chài truyền thống giàu bản sắc.
Vị thế địa lý chiến lược và kiến tạo địa chất của đảo Cô Tô
Tọa lạc ở phía đông vùng biển tỉnh Quảng Ninh với tổng diện tích tự nhiên hơn 47 km², đảo Cô Tô giữ vai trò là phên dậu tiền tiêu bảo vệ vùng trời và vùng biển phía đông bắc của Tổ quốc. Cấu trúc địa hình nơi đây được kiến tạo từ những biến động địa chất hàng triệu năm, kết hợp giữa hệ thống đồi núi thấp dạng bát úp, thung lũng ven biển và các ghềnh đá trầm tích phân lớp kỳ thú.
Cấu trúc quần đảo tiền tiêu nơi cửa ngõ vịnh Bắc Bộ
Về mặt không gian hải đồ, quần đảo quy tụ hơn năm mươi hòn đảo lớn nhỏ trải dài theo trục đông bắc – tây nam, ngăn cách với dải đảo Vân Đồn và vùng nước vịnh Bái Tử Long bởi rãnh biển sâu Cô Tô – Thanh Lân. Trong cấu trúc tổng thể của quần đảo, đảo Cô Tô Lớn giữ vai trò trung tâm hành chính và dân cư, sát cạnh là đảo Cô Tô Con nằm về phía đông bắc, đảo Thanh Lân rộng lớn án ngữ phía đông và xa hơn hết về phía đông bắc là đảo Trần nằm gần đường phân định vịnh Bắc Bộ.
Trong các thư tịch cổ thời phong kiến Đại Việt như bộ Đại Nam nhất thống chí hay Dư địa chí, vùng quần đảo ngoài khơi này từng được ghi chép dưới tên gọi cổ là núi Chàng Sơn hoặc xã Chàng Sơn thuộc tổng Vân Hải. Do nằm trên tuyến hàng hải quốc tế nối liền cửa biển Đông Bắc với các thương thuyền phương xa ra vào thương cảng cổ Vân Đồn, vùng biển quanh đảo từ sớm đã trở thành điểm neo đậu tránh gió bão, tiếp thêm củi đốt và nguồn nước ngọt tự nhiên cho những đoàn thuyền buôn vượt biển.
Trải qua các giai đoạn lịch sử cận đại và hiện đại, cộng đồng cư dân nhiều vùng duyên hải Bắc Bộ và đồng bào các dân tộc đã ra đảo khai hoang, lập làng, đắp đê ngăn mặn để hình thành nên những xóm chài trù phú. Địa hình trên đảo chủ yếu là các dãy đồi thấp có độ cao trung bình từ 70 m đến 170 m xen kẽ những cánh đồng nhỏ bằng phẳng ở khu vực trung tâm, giúp giữ lại nguồn nước ngầm ngọt lành nuôi dưỡng sự sống giữa trùng khơi.
Tuyệt tác địa mạo đá trầm tích tại bãi đá Cầu Mỵ
Điểm nhấn địa chất độc đáo bậc nhất ở mũi phía nam đảo Cô Tô Lớn chính là khu vực bãi đá Cầu Mỵ, còn được cư dân bản địa gọi là hệ thống bãi đá Móng Rồng với chiều dài vươn ra biển hơn hai cây số và diện tích trên 40 ha. Khác hẳn với địa hình đá vôi karst thường thấy ở vùng vịnh ven bờ, cấu tạo địa chất tại Cầu Mỵ thuộc hệ tầng đá trầm tích lục nguyên xen kẽ các lớp cát kết hạt mịn, bột kết và đá phiến sét có niên đại hàng vạn năm tuổi.
Dưới tác động bào mòn liên tục của sóng biển khơi, gió chướng và biên độ thủy triều qua hàng thiên niên kỷ, các vỉa đá trầm tích tại đây bị cắt xẻ thành hàng nghìn lớp vân đá xếp chồng lên nhau theo thế uốn nếp mềm mại như vảy rồng vươn mình ra đại dương. Bề mặt đá hiển lộ bảng màu khoáng vật tự nhiên phong phú từ sắc vàng đất, cam gạch, nâu đỏ của oxit sắt cho đến màu xám xanh và trắng ngà của thạch anh, biến đổi sắc thái rực rỡ theo từng góc chiếu của ánh bình minh trên mặt biển.
| Phân khu địa lý - di sản | Đặc điểm tự nhiên, địa chất và lịch sử tiêu biểu | Giá trị nổi bật trong quần thể đảo Cô Tô |
|---|---|---|
| Khu di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh | Quần thể tượng đài hướng biển, đền thờ, nhà trưng bày cùng di tích ruộng khoai và cánh đồng muối | Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt, nơi duy nhất được Bác Hồ đồng ý dựng tượng khi Người còn sống |
| Hệ thống bãi đá Cầu Mỵ (Móng Rồng) | Dải đá trầm tích cát kết, bột kết xếp tầng đa sắc màu trải dài hơn 2 km ở mũi phía nam đảo | Thắng cảnh địa mạo biển độc đáo, nơi đón ánh bình minh đầu tiên trên vùng biển đảo |
| Rừng chõi nguyên sinh Đồng Tiến | Quần xã rừng cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi rộng hơn 10 ha dọc bờ biển phía đông | Hệ sinh thái rừng ven biển quý hiếm vừa giữ nước ngọt vừa làm lá chắn phòng hộ gió bão |
| Trạm hải đăng Cô Tô | Ngọn tháp hải đăng nằm trên đỉnh đồi cao hơn 100 m xây dựng từ cuối thế kỷ XIX | Điểm cao quan sát toàn cảnh biển đảo và bảo đảm an toàn hàng hải khu vực vịnh Bắc Bộ |
| Cụm bãi biển Hồng Vàn - Vàn Chảy | Bãi cát thạch anh trắng mịn ở bờ đông lặng sóng và bờ tây đón sóng biển khơi dạt dào | Hai thái cực cảnh quan biển tự nhiên tiêu biểu ôm trọn sườn đông và sườn tây của đảo lớn |
| Đảo Cô Tô Con và đảo Thanh Lân | Các đảo vệ tinh giữ nguyên thảm rừng tự nhiên nguyên sinh, rạn san hô và bãi cát hoang sơ | Vành đai sinh thái bảo tồn đa dạng sinh học biển và kinh tế ngư nghiệp bền vững |
Hệ sinh thái rừng biển nguyên sơ và thủy văn quanh đảo Cô Tô
Được bao bọc bởi vùng biển khơi sâu và sạch của vịnh Bắc Bộ, đảo Cô Tô sở hữu chế độ hải văn đặc trưng của vùng biển nhiệt đới gió mùa hải dương cùng hệ sinh thái rừng tự nhiên trên đảo vô cùng phong phú. Sự giao hòa giữa những cánh rừng cổ thụ ven biển với các rạn san hô ngầm dưới làn nước trong xanh đã tạo nên một vành đai sinh quyển cân bằng và giàu sức sống.
Thảm thực vật rừng chõi nguyên sinh trăm tuổi bên bờ biển
Nằm dọc theo cung đường ven biển nối liền các bãi cát phía đông thuộc địa phận xã Đồng Tiến là khu rừng chõi nguyên sinh rộng hơn 10 ha được bảo tồn gần như nguyên vẹn qua nhiều thế kỷ. Loài cây chõi bản địa tại đây có sức sống dẻo dai đặc biệt, phần rễ cọc và rễ bạnh đâm sâu vào tầng đất cát pha sỏi để hút mạch nước ngầm và bám chặt trước những cơn bão biển cấp độ lớn.
Trong lòng rừng chõi hiện hữu hàng trăm gốc cây cổ thụ có tuổi đời từ một trăm đến hơn hai trăm năm, đường kính thân cây lớn và vươn tán lá xanh rợp bóng ở độ cao trên 20 m. Thân cây chõi cổ thụ mang lớp vỏ sần sùi màu nâu xám, phân cành sớm và đan cài vào nhau tạo thành một bức tường thành sinh học vững chãi che chắn gió cát biển Đông cho các thôn xóm và đồng ruộng phía bên trong đảo.
Mỗi độ xuân sang vào khoảng tháng ba và tháng tư hằng năm, cả cánh rừng cổ thụ đồng loạt bung nở những chùm hoa chõi nhỏ li ti màu trắng ngà và vàng nhạt, tỏa hương thơm dịu nhẹ hòa quyện trong làn gió biển mặn mòi. Dưới tán rừng chõi và các dải rừng phi lao chắn cát, thảm thực vật bản địa còn quy tụ nhiều loài cây gỗ quý như dẻ tùng, thông tre, lim xanh cùng hệ thống dây leo phong phú, góp phần duy trì độ ẩm và bổ cập nguồn nước ngọt quanh năm cho các hồ chứa tự nhiên trên đảo.
Chế độ hải văn và đa dạng sinh học vùng biển khơi
Do nằm tách biệt hẳn ra vùng biển khơi phía ngoài ranh giới của vườn quốc gia Bái Tử Long và tuyến đảo đảo Quan Lạn, vùng nước bao quanh quần đảo có độ mặn ổn định từ 31 đến 34 phần nghìn và độ trong suốt rất cao do ít chịu ảnh hưởng của phù sa sông ngòi lục địa. Chế độ thủy triều tại đảo mang tính chất nhật triều thuần nhất với biên độ dao động từ 3,2 m đến 3,8 m, kết hợp cùng dòng hải lưu vịnh Bắc Bộ tạo nên môi trường nước giàu oxy hòa tan.
Khí hậu trên đảo mang sắc thái hải dương ôn hòa với nhiệt độ trung bình năm khoảng 22,8°C; mùa hè mát mẻ nhờ những luồng gió đông nam thổi từ biển khơi vào, trong khi mùa đông se lạnh và thường xuất hiện những làn sương biển mỏng giăng mắc trên các đỉnh đồi. Các khảo sát sinh vật biển tại vùng nước Cô Tô – Thanh Lân đã ghi nhận hàng trăm loài cá rạn san hô, động vật thân mềm, giáp xác và da gai có giá trị sinh thái cao như bào ngư chín lỗ, cầu gai, hải sâm, ốc móng tay cùng sự xuất hiện của các đàn cá heo và rùa biển quý hiếm.

Quần thể thắng cảnh biển đảo và tầm nhìn từ đảo Cô Tô
Nhờ đường bờ biển dài khúc khuỷu xen kẽ giữa các mũi đá nhô ra đại dương và những vũng vịnh hình cánh cung, đảo Cô Tô hội tụ hệ thống bãi biển tự nhiên mang vẻ đẹp đối lập đầy cuốn hút giữa hai sườn đông – tây. Từ trên đỉnh núi cao giữa đảo cho tới những hòn đảo vệ tinh hoang sơ, mỗi không gian cảnh quan đều mở ra tầm nhìn khoáng đạt giữa mây trời và biển cả.
Vẻ đẹp quyến rũ của bãi biển Hồng Vàn và Vàn Chảy
Ở phía bờ đông của đảo lớn, bãi biển Hồng Vàn trải dài gần bốn cây số theo hình vòng cung mềm mại từ chân rừng nguyên sinh đến các mũi đá trầm tích cuối thôn Hồng Hải. Nhờ có đảo Thanh Lân rộng lớn nằm chắn ngang phía ngoài khơi cách đó chỉ một eo biển hẹp, mặt nước tại Hồng Vàn quanh năm êm ả như một mặt hồ phẳng lặng với những gợn sóng lăn tăn vỗ nhẹ lên triền cát trắng mịn pha sắc hồng nhạt dưới ánh hoàng hôn.
Trái ngược với vẻ tĩnh lặng, dịu dàng của bờ biển phía đông, bãi biển Vàn Chảy nằm ở sườn phía tây bắc của đảo lớn lại mở rộng tầm mắt trực diện ra vùng biển lớn mênh mông với chiều dài bờ cát khoảng hai cây số. Do địa hình đáy biển thoải đều và đón trọn luồng gió biển khơi, Vàn Chảy sở hữu những đợt sóng dài nối đuôi nhau cuộn trào khỏe khoắn, tung bọt trắng xóa lên dải cát mịn không lẫn đá sỏi và chuyển màu nước từ xanh ngọc bích sang lam thẫm theo từng khung giờ trong ngày.
Tầm nhìn từ hải đăng Cô Tô và các đảo vệ tinh
Tọa lạc trên đỉnh một ngọn núi cao hơn 100 m so với mực nước biển ở trung tâm đảo lớn là công trình hải đăng Cô Tô, một trong hơn ba mươi ngọn đèn biển lịch sử được khởi dựng trên vùng biển Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX. Ngọn tháp hải đăng vươn cao giữa bốn bề rừng cây nhiệt đới xanh thẫm, bền bỉ phát sáng qua hơn một thế kỷ để dẫn đường chỉ lối cho hàng vạn chuyến tàu vận tải và thuyền đánh cá vượt qua vùng luồng lạch vịnh Bắc Bộ.
Vượt qua cầu thang xoắn ốc gồm 72 bậc bên trong lòng tháp để bước ra lan can đỉnh đài hải đăng, toàn bộ bức tranh địa lý của quần đảo hiện ra trọn vẹn trong tầm mắt 360 độ. Cách bờ bắc đảo lớn chỉ khoảng hơn một cây số đường biển qua luồng Bắc Vàn là đảo Cô Tô Con, hòn đảo nhỏ hoàn toàn không có cư dân sinh sống thường trực nên vẫn giữ trọn vẹn vẻ nguyên sơ của rừng nhiệt đới hải đảo và bãi cát trắng mịn màng. Cùng với đó, đảo Thanh Lân có diện tích khoảng 27 km² nằm ở phía đông với những vách đá trầm tích kỳ vĩ tại bãi Ba Châu, bãi Hải Quân và ngọn đảo Trần tiền tiêu đã hợp thành một quần thể thắng cảnh biển đảo đa tầng bậc.
- Không gian bờ đông lặng sóng: Nổi bật với bãi biển Hồng Vàn, khu rừng chõi nguyên sinh Đồng Tiến và eo biển nhìn sang đảo Thanh Lân, nơi mặt nước phẳng lặng và trong vắt như pha lê.
- Không gian bờ tây và mũi nam hùng vĩ: Gắn liền với bãi biển Vàn Chảy đón sóng đại dương và hệ thống bãi đá trầm tích Cầu Mỵ (Móng Rồng) xếp tầng kỳ ảo đón bình minh.
- Không gian điểm cao và đảo vệ tinh nguyên sơ: Bao gồm đỉnh hải đăng Cô Tô cao trên 100 m, đảo Cô Tô Con phủ kín rừng tự nhiên và đảo Thanh Lân giàu tài nguyên sinh vật biển.
Dấu ấn lịch sử thiêng liêng và văn hóa làng chài đảo Cô Tô
Không chỉ tỏa sáng bởi vẻ đẹp thiên nhiên nguyên sơ, đảo Cô Tô còn là vùng đất hội tụ những giá trị lịch sử cách mạng vô giá và văn hóa biển đảo lâu đời. Mỗi tấc đất, ruộng khoai, cánh đồng muối nơi đây đều thấm đẫm tình cảm thiêng liêng của vị lãnh tụ dân tộc cùng ý chí kiên cường bám biển giữ đảo của cộng đồng cư dân tiền tiêu.
Không gian Khu di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh
Trong lịch sử hiện đại của vùng biển đảo Đông Bắc, ngày 9 tháng 5 năm 1961 đã đi vào ký ức bất diệt của quân và dân trên đảo khi chiếc máy bay trực thăng chở Chủ tịch Hồ Chí Minh hạ cánh xuống mảnh đất tiền tiêu giữa trùng khơi. Trong chuyến thăm lịch sử ấy, Người đã ân cần đi thăm hỏi các đơn vị bộ đội, bà con ngư dân tại cánh đồng muối, ruộng khoai lang Dốc Khoai và căn dặn quân dân trên đảo phải đoàn kết một lòng, ra sức lao động sản xuất và bảo vệ vững chắc chủ quyền biển đảo quê hương.
Thể theo nguyện vọng tha thiết của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân các dân tộc trên đảo muốn ngày ngày được trông thấy hình bóng Bác nơi đầu sóng ngọn gió, năm 1962 Bác Hồ đã đồng ý cho phép dựng tượng của Người ngay trên đảo. Nhờ sự kiện đặc biệt này, Cô Tô trở thành địa phương duy nhất trên toàn lãnh thổ Việt Nam vinh dự được dựng tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh ngay từ khi Người còn sống; công trình do nhà điêu khắc Nguyễn Văn Quế cùng các cộng sự thực hiện và hoàn thành vào năm 1968, sau đó được chuyển thể sang đá granite nguyên khối cao 4,5 m (tổng chiều cao cả bệ là 9 m) uy nghiêm hướng mặt ra biển Đông.
Quần thể Khu di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đảo hiện nay bao gồm Tượng đài Bác Hồ đặt giữa khuôn viên rợp bóng tùng bách, Đền thờ Hồ Chủ tịch, Nhà trưng bày lưu niệm, di tích Dốc Khoai và Cánh đồng muối nằm ngay sát bờ biển trung tâm. Với giá trị lịch sử và tinh thần vô giá khẳng định chủ quyền quốc gia nơi tiền đồn Đông Bắc, ngày 18 tháng 1 năm 2022, quần thể di tích đã chính thức được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt.

Đời sống ngư dân bản địa và sản vật biển trứ danh
Trải qua hàng trăm năm sinh tồn và lập nghiệp giữa vùng biển khơi đầy thử thách, cộng đồng cư dân trên đảo Cô Tô Lớn và đảo Thanh Lân đã hình thành nên bản sắc văn hóa làng chài đoàn kết, nghĩa tình và giàu kinh nghiệm đi biển. Tín ngưỡng dân gian của ngư dân gắn liền với các ngôi miếu thờ thần biển, tục lễ cầu ngư đầu năm và lòng thành kính hướng về Đền thờ Bác Hồ trước mỗi chuyến vươn khơi đánh bắt dài ngày trên ngư trường vịnh Bắc Bộ.
Nổi tiếng bậc nhất trong kho tàng sản vật truyền thống của vùng đảo tiền tiêu này chính là đặc sản mực khô Cô Tô, được ngư dân chế biến từ những con mực ống câu tay tươi sống ngoài khơi, xẻ thịt làm sạch ngay bằng nước biển và phơi trực tiếp dưới nắng gió tự nhiên trên các phên nứa cho đến khi thân mực lên lớp phấn trắng mịn thơm lừng. Bên cạnh nghề câu và chế biến mực khô, trên đảo Thanh Lân và đảo lớn còn duy trì các cơ sở chế biến sứa biển, ruốc hải sản và nghề ủ chượp nước mắm truyền thống giao thoa kỹ thuật cùng dòng nước mắm Cái Rồng danh tiếng của vùng biển Vân Đồn, làm phong phú thêm bức tranh văn hóa vật chất của cư dân vùng đảo Đông Bắc.
Hội tụ vẻ đẹp kỳ vĩ của những tầng đá trầm tích vạn năm, cánh rừng nguyên sinh trăm tuổi bên bờ cát trắng cùng giá trị lịch sử thiêng liêng của Di tích Quốc gia đặc biệt nơi đầu sóng ngọn gió, đảo Cô Tô xứng đáng là biểu tượng rạng ngời của thiên nhiên và ý chí con người vùng biển Đông Bắc. Trên hành trình số hóa và gìn giữ kho tàng tri thức bản địa, chuyên trang Quảng Ninh NSSC tiếp tục cập nhật những tư liệu bách khoa chuẩn xác nhằm lan tỏa sâu rộng vẻ đẹp di sản văn hóa, lịch sử và sinh thái biển đảo quê hương tới cộng đồng.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Ninh.
Bài liên quan
Đảo Tuần Châu - Cửa ngõ di sản vịnh Hạ Long và dấu tích khảo cổ ngàn năm
Đảo Tuần Châu nằm ở cửa ngõ vịnh Hạ Long hội tụ địa chất đảo đất lẫn phiến thạch, di chỉ khảo cổ văn hóa Hạ Long 4.000 năm và dấu ấn Bác Hồ ba lần ghé thăm.
Đảo Quan Lạn - Dấu ấn thương cảng cổ và biển xanh giữa vịnh Bái Tử Long
Đảo Quan Lạn nằm giữa vịnh Bái Tử Long lưu giữ cụm di tích đình chùa miếu nghè thờ Trần Khánh Dư, thương cảng cổ Vân Đồn và bãi biển Minh Châu cát trắng.
Bán đảo Trà Cổ - Vẻ đẹp nguyên sơ nơi đặt nét bút đầu tiên địa đầu Đông Bắc
Bán đảo Trà Cổ tại Móng Cái sở hữu đường bờ biển hình lưỡi liềm dài 17 km, mũi Sa Vĩ thiêng liêng cùng ngôi đình cổ hơn sáu thế kỷ khẳng định chủ quyền Việt.



