Làng nghề chả mực giã tay Hạ Long - Tinh hoa di sản cối đá bên bờ vịnh di sản
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Hình thành từ năm 1946 bên các xóm chài cổ ven bờ vịnh Hạ Long, làng nghề chả mực giã tay Hạ Long là không gian bảo tồn kỹ nghệ chế biến hải sản thủ công bậc thầy của cư dân miền biển Đông Bắc. Di sản nghề truyền thống này kết tinh sự giao thoa giữa nguồn nguyên liệu mực mai vùng vịnh và kỹ thuật giã cối đá xanh truyền đời.
Cội nguồn lịch sử của làng nghề chả mực giã tay Hạ Long
Dòng chảy lịch sử của làng nghề chả mực giã tay Hạ Long gắn liền với quá trình hình thành các khu phố thương cảng và xóm cư dân ven biển Hòn Gai từ nửa đầu thế kỷ XX. Từ sinh kế đánh bắt hải sản ven bờ, những gia đình ngư dân khéo tay đã sáng tạo nên phương pháp quết giã thịt mực tươi trong cối đá để lưu giữ trọn vẹn hương vị biển khơi.
Khởi nguồn từ xóm chài phố cổ Hòn Gai
Vào năm 1946, cụ Tài Lễ cùng những cư dân sinh sống tại khu vực phố cổ Hòn Gai dưới chân núi Bài Thơ đã đặt nền móng đầu tiên cho nghề giã chả mực thủ công. Thuở ban đầu, nghề chỉ xuất hiện trong những căn bếp gia đình mỗi dịp lễ tết, giỗ chạp hoặc khi thuyền câu cập bến với những mẻ mực nang tươi rói.
Trải qua nhiều thập niên, tiếng chày gỗ giã tay trầm đục mỗi sớm mai đã trở thành thanh âm quen thuộc trong ký ức của nhiều thế hệ người dân phố biển. Đến cuối thế kỷ XX, các hộ gia đình truyền nhân quanh khu vực Bến Đoan và Hồng Gai tiếp tục hoàn thiện quy trình thủ công, đưa danh tiếng thực thể chả mực Hạ Long vươn xa khắp cả nước. Những bậc tiền bối giàu tâm huyết như nghệ nhân Bá Kiến Hạ Long cùng cộng đồng thợ lâu năm đã định hình quy chuẩn kỹ thuật khắt khe, giữ vững bản sắc giã tay truyền thống.
Mối giao hòa giữa ngư trường vịnh đảo và xóm nghề
Sự trường tồn của nghề giã mực thủ công tại Hạ Long bắt nguồn từ mối liên kết hữu cơ giữa cộng đồng ngư dân đi biển và các hộ làm nghề trên bờ. Vùng biển ven bờ kéo dài từ Hạ Long sang vịnh Bái Tử Long sở hữu hàng nghìn đảo đá vôi lớn nhỏ cùng hệ thống rạn san hô và thảm thực vật đáy biển phong phú.
Mỗi khi thuyền câu đêm vừa cập bến lúc rạng đông, những con mực mai còn nguyên lớp da nhấp nhánh sắc ngũ sắc lập tức được chuyển thẳng về các xưởng nghề thủ công. Sự nhịp nhàng giữa nhịp chèo đánh bắt ngoài khơi và nhịp chày giã cối đá trên bờ đã hun đúc nên một hệ sinh thái văn hóa nghề biển bền vững.

Tinh hoa nguyên liệu của làng nghề chả mực giã tay Hạ Long
Giá trị cốt lõi tạo nên danh tiếng của làng nghề chả mực giã tay Hạ Long nằm ở tiêu chuẩn tuyển chọn nguyên liệu tự nhiên vô cùng nghiêm ngặt của các bậc nghệ nhân. Từ con mực mai vùng vịnh cho tới từng giọt nước mắm cốt và hạt tiêu sọ đều phải hội tụ đủ phẩm chất tinh khiết của vùng biển đảo Đông Bắc.
Tiêu chuẩn tuyển chọn mực mai tươi vùng vịnh đá vôi
Trong tri thức dân gian của thợ nghề Hạ Long, nguyên liệu duy nhất đạt chuẩn để đưa vào cối đá phải là loài mực mai vùng vịnh, hay còn gọi là mực nang lớn đánh bắt trực tiếp tại vùng biển Hạ Long, Vân Đồn hoặc vùng khơi đảo Cô Tô. Khác với loài mực ống mình mỏng hay mực nang khai thác ở các vùng biển bùn cát khác vốn có thớ thịt nhão và nhiều nước, mực mai sinh sống quanh các chân đảo đá vôi Quảng Ninh có lớp thịt lưng dày từ hai đến ba phân và độ kết dính tự nhiên rất cao.
Các nghệ nhân giàu kinh nghiệm chỉ chọn những con mực trưởng thành có trọng lượng đồng đều từ gần một ki-lô-gam đến một ki-lô-gam rưỡi mỗi con. Khi chạm tay vào thân mực, lớp da bên ngoài phải còn nguyên vẹn các đốm sắc tố nhấp nháy li ti, nang mực cứng chắc và mắt mực trong veo.
Hương vị nước mắm cốt cá cơm và hạt tiêu sọ
Để tôn lên vị ngọt nguyên bản của thịt mực mai mà không làm lấn át hương thơm tự nhiên, các truyền nhân trong làng nghề hết sức tiết chế khi phối trộn gia vị. Thành phần tạo hương vị chủ đạo gắn bó mật thiết với di sản làng nghề nước mắm Cái Rồng, nơi chượp ủ những giọt nước mắm Cái Rồng sóng sánh màu cánh gián từ cá cơm tươi và muối biển theo phương pháp cổ truyền.
Bên cạnh nước mắm cốt vùng vịnh, người thợ nghề chỉ điểm xuyết thêm một lượng nhỏ hạt tiêu sọ nguyên hạt đập dập và tỏi khô băm nhuyễn. Hạt tiêu dùng trong nghề không xay mịn thành bột để tránh làm sẫm màu khối mọc trắng ngà, đồng thời giúp người thưởng thức cảm nhận rõ vị cay nồng ấm áp nơi đầu lưỡi.
| Yếu tố cấu thành di sản | Đặc trưng kỹ thuật truyền thống tại Hạ Long | Giá trị văn hóa và cảm quan tạo lập |
|---|---|---|
| Nguyên liệu cốt lõi | Mực mai tươi sống vùng vịnh đá vôi Hạ Long, Bái Tử Long, Cô Tô nặng từ 0,8 đến 1,5 kg | Thớ thịt dày chắc, ít nước, giàu đạm tự nhiên và mang hậu vị ngọt đậm đặc trưng |
| Công cụ chế tác | Cối đá xanh nguyên khối lòng sâu kết hợp đôi chày gỗ lim hoặc gỗ nhãn cứng chắc | Hấp thụ nhiệt ma sát, giữ thịt mực luôn mát lạnh và không làm đứt gãy sợi cơ |
| Kỹ thuật xử lý | Thân mực thái miếng giã nhuyễn dẻo quánh, phần râu và vây thái hạt lựu trộn cùng | Kết hợp hài hòa giữa nền mọc dẻo dai và những hạt mực giòn sần sật tự nhiên |
| Gia vị bản địa | Nước mắm cốt cá cơm Cái Rồng kết hợp hạt tiêu sọ đập dập không pha tạp bột độn | Tôn vinh hương thơm nồng đượm của biển cả và giữ sắc vàng ươm óng ả khi hoàn thiện |
Kỹ nghệ cối đá tại làng nghề chả mực giã tay Hạ Long
Bí quyết làm nên sức sống độc bản của làng nghề chả mực giã tay Hạ Long nằm trọn ở kỹ thuật giã tay bằng cối đá xanh và chày gỗ của những người thợ lành nghề. Không một loại máy xay công nghiệp nào có thể thay thế được cảm nhận tinh tế từ đôi bàn tay và nhịp chày thủ công của người nghệ nhân.
Cơ chế cối đá xanh bảo toàn cấu trúc sợi cơ
Trong mọi xưởng chế tác truyền thống tại Hạ Long, chiếc cối đá xanh nguyên khối đục đẽo thủ công cùng đôi chày gỗ cứng luôn là báu vật trung tâm. Khi lưỡi dao kim loại của máy xay công nghiệp quay ở tốc độ cao, ma sát lớn sẽ sinh nhiệt cục bộ làm chín tái protein và cắt đứt hoàn toàn các sợi cơ thịt mực, khiến khối mọc bị bở và mất đi độ giòn.
Người nghệ nhân cầm hai chiếc chày gỗ giã tay bằng gỗ lim hoặc gỗ nhãn nặng trịch, giáng từng nhịp chày thẳng đứng xuống lòng cối đá. Lực nén cơ học từ đầu chày gỗ tác động theo phương thẳng đứng làm các thớ cơ mực tách mở tự nhiên, giải phóng hoạt chất myosin tạo thành mạng lưới kết dính dẻo quánh như giò sống mà không cần dùng đến bất kỳ phụ gia hay bột độn nào.
Nghệ thuật phối trộn phần thân dẻo và râu mực giòn
Kỹ thuật giã mực bằng hai chày đòi hỏi thể lực bền bỉ cùng sự phối hợp nhịp nhàng giữa đôi tay và đôi mắt của người thợ cả. Khi mới bắt đầu, nhịp chày giáng xuống chậm rãi và đầm chắc để phá vỡ các khối thịt mực thái vuông.
Một sáng tạo độc đáo thể hiện sự tinh tế của nghệ nhân Hạ Long là cách phân tách hai phần nguyên liệu trên cùng một con mực mai. Phần thân mực dày thịt được đưa vào cối giã thật nhuyễn để tạo lớp nền dẻo mịn, trong khi phần râu mực thái hạt lựu và vây mực vốn có cấu trúc sụn giòn lại được cắt miếng nhỏ rồi mới cho vào cối quết nhẹ ở những nhịp chày cuối cùng.

- Tuyển chọn mực mai vùng vịnh: Chỉ sử dụng mực nang lớn đánh bắt tại vùng biển đảo đá vôi Hạ Long, Bái Tử Long và Cô Tô.
- Sơ chế khô giữ trọn vị biển: Bóc sạch màng da và nang vôi thủ công, hạn chế tối đa tiếp xúc với nước ngọt để giữ độ ngọt đằm.
- Quết giã trong cối đá xanh: Tận dụng khả năng giữ lạnh tự nhiên của đá nguyên khối để bảo toàn cấu trúc sợi cơ protein.
- Nhịp chày gỗ đôi điêu luyện: Dùng lực nén thẳng đứng của đôi chày gỗ giúp thịt mực tiết nhựa kết dính tự nhiên không cần bột độn.
- Phối trộn râu mực thái hạt lựu: Giữ lại phần sụn giòn của râu và vây mực trong nền mọc dẻo quánh để tạo độ giòn sần sật độc bản.
Bảo tồn di sản làng nghề chả mực giã tay Hạ Long
Bước vào kỷ nguyên hội nhập và phát triển du lịch bền vững, làng nghề chả mực giã tay Hạ Long đã vươn mình từ một nghề thủ công gia truyền thành biểu tượng văn hóa đại diện cho tỉnh Quảng Ninh. Công tác bảo hộ pháp lý và truyền dạy nghề cho thế hệ kế cận đang được cộng đồng cùng chính quyền địa phương triển khai đồng bộ.
Bảo hộ chỉ dẫn địa lý và kỷ lục châu Á
Nhằm bảo vệ uy tín và giá trị nguyên bản của nghề thủ công truyền thống trước các sản phẩm pha trộn công nghiệp, tháng 12 năm 2013, Cục Sở hữu trí tuệ đã chính thức cấp văn bằng bảo hộ Chỉ dẫn địa lý Hạ Long cho sản phẩm chả mực của địa phương. Văn bằng bảo hộ quy định chặt chẽ từ khu vực địa lý khai thác nguyên liệu mực mai, quy trình giã tay truyền thống cho tới các chỉ tiêu cảm quan, tạo hành lang pháp lý vững chắc để gìn giữ danh tiếng trăm năm của làng nghề.
Cũng trong giai đoạn này, sản phẩm kết tinh từ bàn tay nghệ nhân Hạ Long liên tục được vinh danh trong nhóm mười món ăn đặc sản nổi tiếng nhất Việt Nam và xác lập kỷ lục Giá trị ẩm thực châu Á. Tại các sự kiện văn hóa lớn của tỉnh như lễ hội Carnaval Hạ Long hay các tuần lễ di sản biển đảo, màn trình diễn nghệ nhân mặc trang phục truyền thống múa chày giã mực bên cối đá xanh luôn thu hút sự quan tâm sâu sắc của đông đảo học giả và du khách quốc tế.
Sức sống làng nghề trong dòng chảy di sản vùng mỏ
Trong bức tranh tổng thể các làng nghề truyền thống của vùng đất mỏ, nếu khu vực phía tây tự hào với làng nghề gốm sứ Đông Triều hay vùng cửa sông Bạch Đằng nổi danh cùng làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên, thì nghề giã chả mực thủ công lại là đại diện tiêu biểu nhất cho văn hóa cư dân đô thị biển Hạ Long. Hiện vật cối đá cổ cũng được giới thiệu trang trọng tại Bảo tàng Quảng Ninh, kết nối cùng truyền thống văn hóa kinh kỳ nơi Hoàng thành Thăng Long để làm giàu thêm bản sắc dân tộc.
Nhằm lưu giữ và lan tỏa tri thức di sản bản địa đến cộng đồng, hệ thống Quảng Ninh NSSC luôn chú trọng số hóa tư liệu chuẩn mực về các làng nghề truyền thống trên toàn tỉnh. Ngày nay, các hộ gia đình nghệ nhân tại Hạ Long vẫn kiên trì giữ lửa nghề thông qua việc đào tạo đội ngũ thợ trẻ nắm vững kỹ thuật chọn mực và cầm chày gỗ, giúp làng nghề chả mực giã tay Hạ Long mãi tỏa sáng bên kỳ quan thiên nhiên thế giới.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Quảng Ninh.
Bài liên quan
Làng nghề gốm sứ Đông Triều - Tinh hoa dòng gốm nặng lửa và nét vẽ dưới men
Làng nghề gốm sứ Đông Triều nổi danh với dòng gốm nặng lửa kết tinh từ đất sét trắng cao lanh và nghệ thuật vẽ hoa văn thủ công dưới men truyền thống.
Làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên - Di sản thuyền vỏ gỗ buồm cánh dơi trên đảo Hà Nam
Làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên gìn giữ nghề mộc đóng thuyền gỗ cổ truyền bên sông Chanh. Tìm hiểu kiệt tác thuyền buồm đi ngược gió vùng cửa biển.
Lễ hội truyền thống Vân Đồn - Hào khí Bạch Đằng nơi biển đảo Đông Bắc
Lễ hội truyền thống Vân Đồn diễn ra từ ngày 16 đến 20 tháng 6 âm lịch tại đảo Quan Lạn, tưởng niệm Trần Khánh Dư và tái hiện hào khí chiến thắng năm 1288.



