Bỏ qua đến nội dung

Bún bề bề Hạ Long - Hương vị ngọt thanh từ thức quà biển vùng vịnh

Mang trọn hơi thở mặn mòi của vùng biển đảo Đông Bắc, bún bề bề Hạ Long là sự hòa quyện tinh tế giữa những con tôm tít chắc mẩy đánh bắt tại vịnh đá vôi cùng làn nước dùng trong vắt, ngọt hậu tự nhiên của cư dân phố biển.

NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Bát bún bề bề Hạ Long đầy đặn với tôm tít bóc nõn, tôm tươi, đậu phụ rán và nước dùng sánh vàng

Khi sương sớm còn giăng nhẹ trên mặt nước phẳng lặng của vùng vịnh di sản, những gian bếp đỏ lửa nơi phố biển đã lan tỏa hương thơm nồng đượm của bún bề bề Hạ Long. Không cầu kỳ kiểu cách, món nước trứ danh này chinh phục lòng người bằng vị ngọt thanh khiết tiết ra từ lớp vỏ hải sản tự nhiên hòa cùng thớ thịt tôm tít săn chắc vừa cập bến sau chuyến biển đêm.

Khởi nguồn văn hóa làng chài gắn liền với bún bề bề Hạ Long

Sự hình thành của bún bề bề Hạ Long phản ánh trực tiếp phương thức thích ứng thông minh của cư dân miền biển Đông Bắc trước nguồn sản vật dồi dào do thiên nhiên ban tặng. Từ một thức ăn dân dã giúp ngư dân giữ ấm cơ thể sau những giờ lao động trên sóng nước, món bún đã dần định hình bản sắc riêng biệt trong đời sống ẩm thực đô thị vùng mỏ.

Môi trường sinh thái vịnh đảo nuôi dưỡng loài tôm tít

Bề bề (còn được cư dân nhiều vùng gọi là tôm tít hay tôm búa) là loài giáp xác chân miệng sinh sống phổ biến ở các tầng đáy cát pha bùn dọc theo thềm lục địa vịnh Hạ Long và khu vực vịnh Bái Tử Long. Nhờ địa thế hàng nghìn đảo đá vôi che chắn sóng lớn cùng hệ sinh thái rừng ngập mặn ven bờ cung cấp nguồn phù du, động vật thân mềm dồi dào, loài tôm tít vùng vịnh tại Quảng Ninh phát triển với kích thước vượt trội, lớp vỏ mỏng nhưng phần cơ thịt bên trong dày đặc và giàu axit amin tự nhiên.

Mùa bề bề sinh trưởng mạnh và tích tụ nhiều dinh dưỡng nhất thường kéo dài từ khoảng tháng 9 âm lịch năm trước đến tháng 4 âm lịch năm sau, đặc biệt là vào những ngày trăng sáng khi bề bề ôm trứng vàng ươm dọc sống lưng. Ngoài vùng lõi vịnh, các ngư trường quanh đảo Cô Tô, vùng biển đảo Quan Lạn và khu bảo tồn thuộc vườn quốc gia Bái Tử Long cũng là cái nôi cung cấp nguồn nguyên liệu tươi sống mỗi ngày. Bên cạnh việc dùng tươi cho các món nước, người dân địa phương còn chế biến thành phẩm ruốc bề bề Vân Đồn thơm bùi để bảo quản lâu dài.

Từ bữa ăn ngư dân đến biểu tượng ẩm thực biển

Trong ký ức của những cư dân sinh sống lâu đời tại các làng chài cổ như Cửa Vạn, Vung Viêng hay phố cảng dưới chân núi Bài Thơ, những con bề bề đánh bắt về nếu chưa kịp tiêu thụ hết thường được hấp sơ, bóc lấy phần thịt nõn để nấu canh chua hoặc chan cùng bún gạo. Truyền thống tận dụng trọn vẹn sản vật biển này nối dài mạch văn hóa biển đảo đã hình thành từ thời văn hóa khảo cổ Hạ Long và phát triển rực rỡ qua các thế kỷ giao thương tại thương cảng cổ Vân Đồn.

Theo nhịp phát triển của đô thị vùng mỏ, bát bún mộc mạc nơi xóm chài đã bước vào đời sống phố thị, trở thành món ăn sáng và ăn trưa quen thuộc của người thợ mỏ, ngư dân lẫn du khách thập phương. Sự kết hợp hài hòa giữa sản vật biển tươi sống và sợi bún gạo tẻ truyền thống đã đưa món ăn trở thành một trong những đại diện tiêu biểu nhất của văn hóa ẩm thực miền biển Quảng Ninh.

Tuyển chọn nguyên liệu bản địa cốt lõi của bún bề bề Hạ Long

Bản sắc của bún bề bề Hạ Long được quyết định bởi sự tươi nguyên tuyệt đối của từng thành phần nguyên liệu bản địa. Mỗi bát bún là sự hội tụ giữa kỹ thuật sơ chế tỉ mỉ loài giáp xác nhiều gai sắc nhọn với những thức rau, sợi bún mộc mạc của vùng đồng bằng duyên hải.

Tiêu chuẩn bề bề tươi sống đánh bắt trong ngày

Để có được những con bề bề bóc nõn nguyên vẹn, giữ trọn màu hồng tím tự nhiên và không bị bở nát khi gặp nước dùng nóng, người dân bản địa chỉ lựa chọn những con bề bề còn bơi khỏe vừa đưa từ khoang thuyền lên bến cá sớm. Những con bề bề đạt chuẩn thường có chiều dài từ 12 đến 18 cm, phần bụng căng tròn, khi lật ngửa nhìn rõ vệt gạch bề bề béo ngậy màu vàng cam chạy dọc thân ở những con bề bề trứng.

Sau khi làm sạch và hấp chín tới bằng hơi nước pha chút sả đập dập để giữ trọn dịch ngọt bên trong, người thợ dùng kéo cắt dọc hai bên mép vỏ cứng rồi khéo léo lột bỏ lớp vỏ kitin sắc nhọn, giữ lại nguyên vẹn thân thịt bề bề căng mọng. Ngoài thành phần chủ đạo là bề bề, bát bún truyền thống thường có sự góp mặt của vài lát chả mực giã tay từ làng nghề chả mực giã tay Hạ Long, tôm sắt bóc vỏ hoặc thịt ghẹ tươi vùng vịnh.

Những bát bún bề bề Hạ Long nóng hổi bày bề bề bóc nõn, thịt ghẹ, tôm nõn và rau cải xanh trên bàn gỗ
Những bát bún bề bề Hạ Long nóng hổi bày bề bề bóc nõn, thịt ghẹ, tôm nõn và rau cải xanh trên bàn gỗ

Sự kết hợp giữa sợi bún và thảo mộc bản địa

Phần nền tinh bột của món ăn sử dụng sợi bún gạo tẻ loại sợi nhỏ hoặc sợi vừa, có màu trắng ngà tự nhiên của hạt gạo quê hương, độ mềm dẻo vừa phải và không có mùi chua của quá trình ngâm ủ quá lâu. Khi chần nhanh qua nước sôi, sợi bún tơi đều nhưng vẫn giữ được độ dai nhẹ, giúp thấm hút nước dùng hải sản một cách trọn vẹn mà không bị trương nở.

Đi kèm với vị đạm đà của hải sản là hệ thống rau xanh và thành phần phụ trợ giàu tính cân bằng. Trong bát bún luôn hiện diện những miếng đậu phụ rán giòn vàng ươm cắt vuông vức, vài nhánh rau cải ngọt trần hoặc dọc mùng thái vát giòn mát, cà chua bổ múi cau cùng hành hoa, rau cần nước và thì là thái nhỏ. Đĩa rau sống ăn kèm thường gồm xà lách, kinh giới, tía tô và hoa chuối thái rối nhằm tạo sự thanh mát cho vị giác.

Trọng tâm của bát bún nằm ở nhóm hải sản chủ đạo với sự góp mặt của bề bề tươi vùng vịnh, tôm sắt, thịt ghẹ và chả mực. Sự kết hợp này mang đến những thớ thịt chắc ngọt, giàu đạm tự nhiên nổi bật cùng phần gạch bề bề bùi béo đặc trưng. Song hành với lớp nhân trù phú là nhóm nguyên liệu ninh nước gồm xương ống lợn, đầu và vỏ bề bề giã lọc kết hợp cùng sá sùng khô, tạo nên nền nước dùng trong vắt, dậy hương thơm biển cả và lưu lại vị ngọt hậu thanh tao.

Ở tầng cấu trúc bên dưới, nhóm tinh bột và phụ liệu bao gồm sợi bún gạo tẻ nhỏ, đậu phụ rán giòn và cà chua giúp hấp thụ đẫm nước dùng đậm đà, mang lại sự đan xen hài hòa giữa kết cấu mềm mại của sợi bún và độ giòn bùi của đậu rán. Cuối cùng, nhóm thảo mộc và gia vị với rau cải ngọt, dọc mùng, hành hoa, thì là cùng nước mắm cốt đảm nhận vai trò khử mùi tanh hải sản, cân bằng hàn nhiệt và tôn vinh hương vị tự nhiên đặc trưng của món ăn.

Đặc trưng nước dùng thanh ngọt và kết cấu bún bề bề Hạ Long

Linh hồn tạo nên sức hấp dẫn khó quên của bún bề bề Hạ Long nằm ở nồi nước dùng trong trẻo nhưng ẩn chứa tầng hương vị biển cả sâu lắng. Không sử dụng nhiều gia vị nồng gắt hay dầu mỡ béo ngậy, người dân vùng vịnh chú trọng khai thác vị ngọt nguyên bản từ chính nguồn nguyên liệu tự nhiên.

Nghệ thuật ninh vỏ bề bề cùng sá sùng biển đảo

Nền tảng của nước dùng hải sản được hình thành từ sự kết hợp giữa nước hầm xương ống lợn ninh nhỏ lửa trong nhiều giờ với phần nước cốt lọc từ đầu và vỏ bề bề tươi giã nhuyễn. Khi đun sôi nhẹ, phần protein và canxi trong vỏ giáp xác kết tụ lại như riêu cua nhưng mang hương thơm đặc trưng của biển, sau đó được lọc kỹ qua rây để lấy phần nước trong sánh cùng lớp gạch béo vàng óng phía trên.

Bí quyết gia truyền giúp nồi nước dùng tại Quảng Ninh đạt tới độ ngọt thanh tao không một loại gia vị tổng hợp nào sánh kịp chính là việc thả thêm những con sá sùng Quan Lạn rang khô được thu hoạch từ nghề khai thác sá sùng Quan Lạn hoặc vài con mực khô Cô Tô nướng thơm. Hàm lượng axit amin glutamine tự nhiên cực cao trong thân sá sùng hòa tan vào nước hầm, tạo nên vị ngọt sâu lắng đọng lâu nơi cuống họng.

Sự cân bằng ngũ vị trong từng bát bún nóng hổi

Trong triết lý ẩm thực truyền thống của cư dân miền biển, một bát bún đạt chuẩn phải thể hiện sự hài hòa tinh tế giữa năm cung bậc vị giác. Vị ngọt đậm của tôm tít vùng vịnh và sá sùng làm chủ đạo, hòa quyện cùng vị chua thanh nhẹ nhàng của cà chua xào chín tới và vài giọt nước cốt quất hoặc chanh tươi giúp kích thích vị giác ngay từ thìa nước dùng đầu tiên.

Vị mặn dịu được điều chỉnh bằng vài giọt nước mắm Cái Rồng ủ chượp truyền thống tại làng nghề nước mắm Cái Rồng, kết hợp cùng vị cay nồng ấm của ớt chưng truyền thống và hương thơm thanh mát của hành hoa, rau mùi. Khi chan nước dùng đang sôi sùng sục vào bát, lớp váng gạch cà chua và gạch bề bề béo ngậy phủ nhẹ lên những thân bề bề hồng au, điểm xuyết sắc xanh của rau cải ngọt trần và sắc vàng của đậu phụ rán giòn, tạo nên bức tranh ẩm thực hài hòa cả sắc, hương lẫn vị.

Mâm nguyên liệu thưởng thức bún bề bề Hạ Long gồm bề bề hấp, chả cá, đậu rán, rau sống và bát nước chấm tỏi ớt
Mâm nguyên liệu thưởng thức bún bề bề Hạ Long gồm bề bề hấp, chả cá, đậu rán, rau sống và bát nước chấm tỏi ớt

Tập quán thưởng thức truyền thống và giá trị bún bề bề Hạ Long

Trải qua nhiều thập kỷ gắn bó với nhịp sống phố cảng, bún bề bề Hạ Long đã vượt qua khuôn khổ của một món ăn thường ngày để trở thành nét văn hóa sinh hoạt đặc trưng của người dân đất mỏ. Thưởng thức bát bún nóng hổi giữa làn gió biển buổi sớm là cách cảm nhận rõ nét nhất nhịp sống bình dị mà trù phú của vùng đất di sản.

Thói quen thưởng thức buổi sớm của người vùng mỏ

Người dân Quảng Ninh có thói quen bắt đầu ngày mới khá sớm theo nhịp tàu thuyền cập bến và các ca làm việc của ngành than. Trong tiết trời se lạnh của sương biển buổi sớm hoặc những ngày thu đông miền Bắc, việc quây quần bên bát bún bề bề nghi ngút khói đã trở thành nét sinh hoạt văn hóa quen thuộc. Thực khách bản địa thường thưởng thức chậm rãi từng con bề bề bóc nõn chấm nhẹ vào đĩa nước mắm cốt dầm ớt cay xè hoặc bát nước chấm tỏi ớt chua ngọt để cảm nhận trọn vẹn độ dai giòn, ngọt lịm của từng thớ thịt.

Bên cạnh các nguyên liệu quen thuộc trong bát bún, người dân địa phương đôi khi còn dùng kèm quẩy giòn nóng hổi thấm đẫm nước dùng hải sản, tạo nên cảm giác no ấm và giàu năng lượng. Phong cách thưởng thức mộc mạc, chú trọng độ tươi sống của nguyên liệu hơn sự cầu kỳ trong bày biện phản ánh đúng tính cách chân thành, hào sảng của con người vùng biển Đông Bắc.

Sức lan tỏa bản sắc ẩm thực biển Đông Bắc

Ngày nay, cùng với sự phát triển của hệ thống di sản văn hóa và thiên nhiên từ đảo Tuần Châu đến không gian văn hóa tại Bảo tàng Quảng Ninh hay các kỳ lễ hội sôi động như Carnaval Hạ Long, món bún bề bề luôn được giới thiệu như một đại sứ ẩm thực tiêu biểu của địa phương. Món ăn không chỉ làm phong phú thêm bản đồ các món nước truyền thống Việt Nam mà còn góp phần nâng cao giá trị kinh tế cho nghề khai thác và chế biến thủy sản ven bờ.

  • Định danh văn hóa: Món bún nước hải sản truyền thống tiêu biểu của vùng biển Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh.
  • Nguyên liệu trung tâm: Bề bề (tôm tít) tươi sống vùng vịnh đá vôi được hấp sơ và bóc nõn nguyên con giữ trọn phần gạch.
  • Bí quyết nước dùng: Ninh từ xương ống, vỏ bề bề giã lọc lấy cốt ngọt kết hợp cùng sá sùng khô tạo vị ngọt thanh tự nhiên.
  • Thành phần kết hợp: Sợi bún gạo tẻ trắng mềm, đậu phụ rán giòn, chả mực giã tay, cà chua, rau cải ngọt hoặc dọc mùng.
  • Giá trị cảm quan: Nước dùng trong ngọt thanh tao, thịt bề bề săn chắc đậm vị biển, hòa quyện hương thơm thảo mộc và vị cay ấm của ớt chưng.

Nhằm gìn giữ và quảng bá có hệ thống kho tàng tri thức văn hóa bản địa, chuyên trang Quảng Ninh NSSC liên tục cập nhật các chuyên đề bách khoa sâu sắc về lịch sử, danh thắng và sản vật đặc hữu của tỉnh. Với hương vị ngọt lành kết tinh từ lòng biển di sản, bún bề bề Hạ Long mãi là niềm tự hào trong bức tranh văn hóa ẩm thực đặc sắc của vùng đất mỏ anh hùng.

Chia sẻ:
QC

NSSC Quảng Ninh

quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Ẩm thực Quảng Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất