Lễ hội Tiên Công - Nét đẹp kính lão đắc thọ trên đảo Hà Nam
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Khởi hội từ ngày mùng Năm đến ngày mùng Bảy tháng Giêng âm lịch hằng năm tại miếu thờ xã Cẩm La, lễ hội Tiên Công tái hiện sống động lịch sử gần sáu trăm năm khai khẩn bãi triều ven sông Bạch Đằng của mười bảy vị tổ mở đất. Giữa tiếng trống hội xuân rộn rã khắp bốn xã vùng đảo, con cháu các dòng họ lại tề tựu đông đủ để cử hành nghi thức chúc thọ ông bà và tưởng nhớ cội nguồn.
Lịch sử mở đất đảo Hà Nam gắn liền lễ hội Tiên Công
Khác với nhiều lễ hội truyền thống tôn vinh các nhân vật huyền thoại, lễ hội Tiên Công bắt nguồn từ một sự kiện lịch sử có thật diễn ra dưới triều đại nhà Hậu Lê vào thế kỷ XV, ghi dấu hành trình cư dân nông nghiệp từ kinh đô xuôi dòng sông Bạch Đằng ra vùng cửa biển Đông Bắc lập nghiệp.
Hành trình từ kinh thành Thăng Long về cửa sông Bạch Đằng
Theo gia phả cổ lưu giữ tại các từ đường dòng họ và tư liệu về công cuộc Tiên Công mở đất Hà Nam, vào năm Giáp Dần niên hiệu Thuận Thiên thời vua Lê Thái Tổ (1434), mười bảy gia đình làm nghề trồng rau và đánh cá tại phường Kim Hoa ở phía nam kinh thành Hoàng thành Thăng Long đã kết nghĩa anh em, đóng thuyền gỗ xuôi dòng sông tìm vùng đất mới. Khi đoàn thuyền đi tới cửa sông Bạch Đằng gần khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh, họ phát hiện những bãi bồi phù sa màu mỡ ngập cây sú, cây vẹt nhô lên giữa các luồng lạch thủy triều.
Dẫn đầu đoàn người đi mở đất là các bậc tiền hiền giàu kinh nghiệm canh tác như cụ Tiên Công Vũ Song, cụ Nguyễn Huyền, cụ Bùi Bách Niên, cụ Ngô Bách Đoan, cụ Lê Mở, cụ Vũ Hồng Tiệm, cụ Hoàng Nông và cụ Phạm Việt. Nhận thấy nơi đây có nguồn phù sa dồi dào từ sông Đá Bạc và sông Chanh bồi đắp, mười bảy gia đình đã cắm sào dừng chân trên gò đất cao để đào hồ chứa nước ngọt và bắt tay vào công cuộc chinh phục biển cả.
Kỳ tích quai đê lấn biển của Thập Thất Tiên Công
Với ý chí kiên cường trước sóng gió cửa biển, mười bảy vị tổ tiên được hậu thế tôn xưng là Thập Thất Tiên Công đã vận dụng sáng tạo kỹ thuật quai đê lấn biển theo phương thức lấn dần từng khoanh đê nhỏ hình vảy cá. Ban đầu, các cụ đắp những con đê quai ngăn nước mặn bao lấy từng bãi bồi nhỏ rồi dẫn nước mưa thau chua rửa mặn để cấy lúa, lập nên phường Bông Lưu. Trải qua nhiều thế hệ nối tiếp nhau bồi trúc, những khoanh đê nhỏ được nối liền thành tuyến đê biển kiên cố dài hơn ba mươi tư cây số bao bọc toàn bộ vùng đảo Hà Nam trù phú thuộc thị xã Quảng Yên ngày nay.
Từ những bãi sú vẹt hoang vu ngập mặn, công lao của các vị Tiên Công đã kiến tạo nên vùng quê rộng hàng ngàn héc-ta với tám xã, phường đông đúc và những làng nghề truyền thống nức tiếng như làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên ven sông Chanh. Để đời đời ghi nhớ ân đức khai thiên lập địa của mười bảy vị Thủy tổ, con cháu các dòng họ trên đảo đã chung sức dựng miếu thờ chung tại xã Cẩm La và duy trì kỳ lễ hội đầu xuân suốt gần sáu thế kỷ qua.
| Phương diện di sản lễ hội | Nội dung quy chuẩn tại lễ hội Tiên Công | Ý nghĩa lịch sử và nhân văn sâu sắc |
|---|---|---|
| Nhân vật lịch sử suy tôn | Mười bảy vị Tiên Công (Thập Thất Tiên Công) từ phường Kim Hoa | Tri ân công lao quai đê lấn biển lập nên vùng đảo Hà Nam từ năm 1434 |
| Thời gian và địa điểm mở hội | Mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng tại miếu Tiên Công, xã Cẩm La | Mở đầu năm mới bằng đạo lý uống nước nhớ nguồn và kính lão đắc thọ |
| Nghi thức trung tâm độc bản | Lễ mừng thọ tại gia và đoàn rước Cụ Thượng thọ 80, 90, 100 tuổi | Tôn vinh các bậc cao niên như những báu vật sống của gia tộc và làng xã |
| Nghi thức diễn xướng cổ truyền | Lễ tế Tổ, lễ động thổ đắp đê và keo vật truyền thống tại sân miếu | Tái hiện sức mạnh đoàn kết chế ngự thiên nhiên và rèn luyện sức khỏe |
Không gian văn hóa từ đường và miếu thờ lễ hội Tiên Công
Không gian thực hành lễ hội Tiên Công là một chỉnh thể văn hóa đặc sắc kết nối giữa ngôi miếu thờ chung của toàn vùng đảo Hà Nam với hệ thống hàng chục từ đường dòng họ cổ kính trên địa bàn.
Kiến trúc miếu Tiên Công tại xã Cẩm La cổ kính
Tâm điểm hội tụ của lễ hội là ngôi miếu Tiên Công tọa lạc trên gò đất cao thuộc thôn Cẩm Thành, xã Cẩm La, thị xã Quảng Yên. Ngôi miếu được khởi dựng từ thế kỷ XVII và trùng tu dưới thời Nguyễn theo kiểu thức kiến trúc chữ Đinh truyền thống gồm ba gian tiền đường và hậu cung thâm nghiêm. Trên các bức cốn, câu đầu và vì kèo gỗ lim vẫn lưu giữ nhiều mảng chạm khắc tứ linh, tứ quý cùng mười chín đạo sắc phong của các triều đại phong kiến.
Tại gian hậu cung trang nghiêm là khám thờ lớn sơn son thếp vàng bài trí thần vị của mười bảy vị Tiên Công. Phía trước miếu là khoảng sân gạch rộng rãi rợp bóng cây cổ thụ và cổng tam quan uy nghi - nơi đón tiếp các đoàn rước võng đào và diễn ra nghi thức tế lễ, động thổ, đấu vật truyền thống trong ngày chính hội.
Thời gian mở hội đầu xuân và không gian bốn xã
Theo lệ cổ truyền thống, lễ hội diễn ra từ ngày mùng Năm đến hết ngày mùng 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm, trải rộng trên địa bàn các xã Cẩm La, Phong Cốc, Phong Hải và Yên Hải thuộc khu vực đảo Hà Nam, nối liền không gian di sản mùa xuân của tỉnh cùng khu di tích Yên Tử, khu di tích nhà Trần tại Đông Triều và vùng biển vịnh Bái Tử Long. Ngay từ ngày mùng Năm và mùng Sáu tháng Giêng, con cháu trong gia đình và dòng họ tổ chức lễ thượng thọ trang trọng tại nhà riêng và từ đường dòng họ. Đỉnh cao của lễ hội hội tụ vào sáng ngày mùng Bảy tháng Giêng âm lịch, khi mọi ngả đường làng trên đảo đều hướng về miếu Tiên Công.
Nghi thức rước Cụ Thượng độc bản trong lễ hội Tiên Công
Điểm làm nên giá trị độc nhất vô nhị của lễ hội Tiên Công trong kho tàng lễ hội truyền thống Việt Nam chính là nghi thức tôn vinh và rước những người cao tuổi còn sống bằng võng đào lên miếu lễ Tổ.
Phong tục mừng thọ tại gia và đoàn rước võng đào
Trong văn hóa của người dân đảo Hà Nam, những cụ ông, cụ bà bước sang tuổi tròn tám mươi, chín mươi và một trăm tuổi đều được dân làng kính trọng gọi bằng danh xưng tôn quý là Cụ Thượng. Sáng sớm ngày mùng Bảy tháng Giêng, nghi thức rước Cụ Thượng lên miếu Tiên Công được cử hành trọng thể. Các Cụ Thượng mặc trang phục đại lễ gấm vóc màu đỏ hoặc vàng rực rỡ, đầu đội khăn xếp, ngự trên những chiếc võng đào kết hoa do chính các con cháu trong gia đình trực tiếp khiêng vai.

Đi đầu mỗi đoàn rước gia tộc là đội múa lân sư rồng, đội nhạc bát âm, tiếp đến là các cháu chắt đội mâm lễ vật truyền thống trên đầu, hai hàng lọng vàng che võng đào của Cụ Thượng và bức trướng thêu chữ Thọ lớn cùng hàng trăm con cháu mặc áo dài khăn đóng nối đuôi nhau trong niềm hãnh diện của cả dòng tộc.
Nghi thức lễ Tổ đắp đê và keo vật truyền thống
Khi các đoàn rước tiến vào sân miếu Tiên Công trong tiếng trống hội rền vang, các Cụ Thượng bước xuống võng đào, tiến vào bái đường dâng hương, dâng trầu cau, rượu quý như rượu mơ Yên Tử cùng mâm lễ truyền thống để cáo yết mười bảy vị Tiên Công, báo công với Tổ tiên rằng con cháu đời sau vẫn giữ vững cơ nghiệp và sống trường thọ, hiếu hòa. Ngay sau lễ tế Tổ tại chính điện là nghi thức lễ động thổ và đấu vật mang tính biểu tượng lịch sử sâu sắc tại sân miếu.

Tại đây, bốn Cụ Thượng khỏe mạnh thực hiện nghi thức vác mai đào đất, đắp bốn góc tượng trưng cho hành động đắp đê ngăn mặn mở đất của các vị Tiên Công thuở xưa. Tiếp đó, hai Cụ Thượng cao niên bước vào sới thực hiện màn vật lễ đầu xuân với những thế vờn dứt khoát theo nhịp trống chầu, tái hiện hình ảnh tổ tiên năm xưa đấu vật bên bờ đê để rèn luyện gân cốt chống chọi với sóng gió biển khơi.
- Danh xưng tôn quý Cụ Thượng: Dành riêng tôn vinh những bậc cao niên tròn tám mươi, chín mươi và một trăm tuổi tại vùng đảo Hà Nam.
- Đội hình rước võng đào gia tộc: Con cháu trực tiếp khiêng võng đào rước ông bà dưới bóng lọng vàng, cờ hội và tiếng nhạc bát âm rộn rã.
- Nghi thức dâng hương bái Tổ: Các bậc cao niên đại diện dòng họ vào hậu cung miếu Tiên Công tạ ơn mười bảy vị Thủy tổ mở đất.
- Nghi thức đắp đê động thổ: Bốn Cụ Thượng dùng mai đắp đất tại sân miếu nhằm nhắc nhở con cháu giữ gìn hệ thống đê biển quê hương.
- Nghi thức đấu vật truyền thống: Hai Cụ Thượng thực hiện keo vật lễ tái hiện tinh thần thượng võ và sức khỏe dẻo dai của cư dân lấn biển.
Giá trị đạo lý kính lão đắc thọ của lễ hội Tiên Công
Vượt qua khuôn khổ của một lễ hội vùng miền, lễ hội Tiên Công là kết tinh rực rỡ của văn hóa gia đình, dòng họ và đạo lý hiếu nghĩa ngàn đời của dân tộc Việt Nam.
Bản sắc văn hóa hiếu nghĩa của cư dân vùng biển
Giá trị cốt lõi làm nên sức sống suốt gần sáu thế kỷ của lễ hội là sự hòa quyện giữa hai mạch nguồn đạo lý uống nước nhớ nguồn và kính lão đắc thọ. Hình ảnh con cháu thành kính khiêng võng đào rước ông bà lên miếu lễ Tổ là bài học giáo dục đạo đức trực quan và cảm động nhất về lòng hiếu thảo đối với thế hệ trẻ. Trong những ngày hội xuân ấm áp tình thân, bên cạnh các trò chơi chơi đu, cờ người, hát đúm, các gia đình trên đảo còn quây quần bên mâm cỗ sum họp đầu năm với những món ngon truyền thống vùng biển Quảng Ninh như chả mực Hạ Long để thết đãi khách quý về chung vui mừng thọ.
Bảo tồn di sản phi vật thể quốc gia bền vững
Ghi nhận những giá trị lịch sử và nhân văn độc bản hiếm có, năm 2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức công nhận lễ hội truyền thống tại miếu Tiên Công là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trong bức tranh di sản văn hóa vùng Đông Bắc và lưu vực sông Bạch Đằng, lễ hội Tiên Công tạo nên sắc thái văn hóa biển đảo riêng biệt, bổ sung hoàn chỉnh cho mạch nguồn di sản tâm linh tại chùa Vĩnh Nghiêm (tỉnh Bắc Ninh) và khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc.
Nhằm gìn giữ và lan tỏa những phong tục tốt đẹp của cha ông đến độc giả trong kỷ nguyên số, chuyên trang Quảng Ninh NSSC luôn chú trọng số hóa và cung cấp nguồn tư liệu bách khoa chuẩn mực về các di sản văn hóa bản địa trên toàn tỉnh. Mỗi độ mưa xuân giăng mắc trên những triền đê vùng đảo Hà Nam, sắc đỏ của những chiếc võng đào và nụ cười hiền từ của các bậc cao niên trong lễ hội Tiên Công lại tỏa sáng ấm áp, khẳng định sức sống trường tồn của đạo lý hiếu nghĩa đất Việt.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Quảng Ninh.
Bài liên quan
Lễ hội truyền thống Vân Đồn - Hào khí Bạch Đằng nơi biển đảo Đông Bắc
Lễ hội truyền thống Vân Đồn diễn ra từ ngày 16 đến 20 tháng 6 âm lịch tại đảo Quan Lạn, tưởng niệm Trần Khánh Dư và tái hiện hào khí chiến thắng năm 1288.
Lễ hội đình Trà Cổ - Hồn cốt văn hóa biển nơi địa đầu Tổ quốc
Lễ hội đình Trà Cổ diễn ra từ ngày 30 tháng 5 đến mùng 3 tháng 6 âm lịch tại Móng Cái, tôn vinh công đức Tiên Công lập làng cùng tục rước Ông Voi độc đáo.
Ruốc bề bề Vân Đồn - Thức quà bông tơi đượm vị hải sản vùng vịnh Bái Tử Long
Ruốc bề bề Vân Đồn được chế biến từ thịt nõn tôm tích tươi đánh bắt tại vịnh Bái Tử Long quyện cùng nước mắm Cái Rồng. Khám phá đặc sản chuẩn OCOP Quảng Ninh.



