Khu di tích nhà Trần tại Đông Triều - Cội nguồn vương triều và miền thánh địa Trúc Lâm
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Trải dài bên sườn nam hùng vĩ của cánh cung Đông Triều, khu di tích nhà Trần tại Đông Triều là quần thể lăng miếu hoàng gia và danh lam cổ tự bậc nhất của lịch sử trung đại Việt Nam. Vùng đất An Sinh cổ xưa không chỉ là quê hương gốc gác của vương triều Trần trước khi dựng nghiệp tại Thăng Long mà còn là nơi an nghỉ vĩnh hằng của các bậc tiên đế, đồng thời ghi dấu chặng đường tu hành đắc đạo của Điều Ngự Giác Hoàng trên đỉnh núi thiêng lịch sử.
Địa thế phong thủy và lịch sử khu di tích nhà Trần tại Đông Triều
Sự hình thành của khu di tích nhà Trần tại Đông Triều gắn liền với tầm nhìn chiến lược về địa chính trị và tín ngưỡng tôn giáo của các vị vua đầu triều đại Đông A. Từ một vùng đất thang mộc được ban cấp cho dòng dõi tôn thất, nơi đây đã vươn mình trở thành trung tâm tâm linh trọng yếu bậc nhất phía đông bắc kinh thành.
Vùng đất thang mộc An Sinh nơi cánh cung Đông Triều
Trong cấu trúc địa hình vùng Đông Bắc, cánh cung Đông Triều vươn dài như bức trường thành đá vôi che chở cho châu thổ Bắc Bộ. Nằm ở sườn nam dãy núi này, vùng đất An Sinh thuộc thành phố Đông Triều sở hữu thế đất tụ thủy tàng phong điển hình theo quan niệm phong thủy cổ truyền. Phía bắc có dãy núi Bảo Đài cao chập chùng làm hậu chẩm vững chãi, phía nam mở ra vùng đồng bằng nối liền với sông Đá Bạc và sông Kinh Thầy, tạo nên mạng lưới thủy đạo thông suốt từ An Sinh xuôi về Vạn Kiếp và nối thông với kinh sư Hoàng thành Thăng Long.
Theo bộ sử Đại Việt sử ký toàn thư, tổ tiên của vương triều Trần vốn gắn bó mật thiết với vùng đất An Sinh trước khi di cư xuống Tức Mặc rồi tiến vào kinh thành nắm giữ vận mệnh quốc gia. Năm Đinh Dậu (1237), vua Trần Thái Tông đã ban cấp vùng đất An Sinh, Yên Phụ, Yên Dưỡng, Yên Bang và Yên Hưng cho hoàng huynh là An Sinh Vương Trần Liễu làm đất thang mộc. Trải qua ba cuộc kháng chiến thế kỷ XIII, vùng thái ấp An Sinh cùng căn cứ Vạn Kiếp tại khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc đã hợp thành tuyến phòng thủ chiến lược trấn giữ cửa ngõ phía đông Đại Việt.
Quá trình kiến tạo quần thể lăng miếu của vương triều Trần
Sau khi cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ ba toàn thắng vào năm 1288, đất nước bước vào kỷ nguyên thái bình và phục hưng văn hóa. Nếu vùng Tức Mặc với hành cung Thiên Trường đóng vai trò là kinh đô thứ hai của các Thái thượng hoàng thì vùng đất gốc An Sinh lại được triều đình lựa chọn làm khu sơn lăng quốc gia. Bắt đầu từ thế kỷ XIV, các vị hoàng đế sau khi băng hà đều được rước linh cữu theo đường thủy về an táng tại quê hương An Sinh, hình thành nên hệ thống lăng tẩm hoàng gia tập trung đầu tiên trên vùng đồi núi trung du Việt Nam.
Song hành cùng việc xây dựng sơn lăng, quá trình phát triển của khu di tích nhà Trần tại Đông Triều còn mang đậm dấu ấn Phật giáo. Năm 1299, Thái thượng hoàng Trần Nhân Tông xuất gia tại khu di tích Yên Tử, sáng lập nên Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử mang bản sắc nhập thế độc lập. Kể từ cột mốc ấy, sườn tây Yên Tử thuộc Đông Triều nhanh chóng trở thành mạng lưới tự viện sầm uất, kết hợp nhuần nhuyễn giữa tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên hoàng tộc và triết lý giác ngộ Trúc Lâm.
Quy hoạch kiến trúc lăng tẩm ở khu di tích nhà Trần tại Đông Triều
Khác với các khu lăng mộ tập trung trong một khuôn viên khép kín, hệ thống lăng miếu tại khu di tích nhà Trần tại Đông Triều được quy hoạch phân tán hài hòa theo địa hình tự nhiên trên diện tích hàng chục cây số vuông. Trục tâm linh trung tâm lấy Tổ miếu và đền thờ làm hạt nhân, tỏa ra xung quanh là bảy khu lăng tẩm hoàng gia ẩn mình giữa những đồi thông xanh ngắt.
Tổ miếu hoàng gia và đền thờ Bát vị Hoàng đế
Nằm trên ngọn đồi Đình thuộc thôn Trại Lốc, xã An Sinh, Thái Miếu nhà Trần giữ vị trí trung tâm linh thiêng nhất trong hệ thống miếu thờ hoàng tộc. Công trình được khởi dựng từ nửa đầu thế kỷ XIII để thờ Tổ tiên nhà Trần và các vị tiên đế. Các cuộc khai quật khảo cổ tại đồi Đình đã phát lộ nền móng kiến trúc cung điện thời Trần có mặt bằng hình chữ Công với chân tảng đá hoa sen cỡ lớn, đường đi lát gạch hoa cúc cùng hàng ngàn di vật đầu rồng đất nung, lá đề phượng hàm thư và thạp gốm hoa nâu.
Cách Thái Miếu nhà Trần không xa về phía nam là đền An Sinh, ngôi đền trung tâm được xây dựng năm 1381 để phụng thờ tám vị hoàng đế thời Trần cùng Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và các bậc công thần tôn thất. Kiến trúc hiện tồn của đền An Sinh được trùng tu trên nền điện cổ theo bố cục Nội công ngoại quốc truyền thống, bao gồm cổng Tam quan, sân hành lễ, Tiền đường, Trung đường và Hậu cung uy nghiêm lưu giữ hệ thống tượng thờ Bát vị Hoàng đế.
Hệ thống bảy lăng mộ hoàng gia quy tụ quanh trung tâm
Bao quanh khu vực Thái Miếu nhà Trần và đền An Sinh là bảy khu lăng tẩm hoàng gia bố trí theo nguyên tắc phong thủy nghiêm ngặt trên các quả đồi riêng biệt. Đứng đầu về vị thế là Thái Lăng (lăng vua Trần Anh Tông, táng năm 1320), nơi từng đặt điện An Sinh cổ xưa. Nằm ở vị trí cao ráo bậc nhất là lăng Tư Phúc trên đồi Vũ Tướng, nơi hợp táng vua Trần Thái Tông và vua Trần Thánh Tông. Bên cạnh đó, hệ thống sơn lăng còn gồm Mục Lăng (Trần Minh Tông), Ngải Sơn Lăng (Trần Hiến Tông), Phụ Sơn Lăng (Trần Dụ Tông), Nguyên Lăng (Trần Nghệ Tông) và Đồng Hy Lăng (Trần Duệ Tông).
Mặc dù trải qua hơn bảy thế kỷ biến thiên lịch sử, các khu lăng mộ trong khu di tích nhà Trần tại Đông Triều vẫn bảo lưu chuẩn mực kiến trúc thời Trần gồm khu thần đạo với tượng quan hầu và thú đá đứng chầu đối xứng, khu tẩm điện cử hành nghi lễ và khu mộ thất trung tâm. Bảng tổng hợp dưới đây khái quát các điểm di tích tiêu biểu cấu thành quần thể di sản đặc biệt này.
| Tên điểm di tích | Phân loại di tích | Nhân vật lịch sử gắn liền | Giá trị kiến trúc và khảo cổ tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Thái Miếu nhà Trần | Miếu thờ hoàng gia | Tổ tiên và các Hoàng đế nhà Trần | Nền móng cung điện chữ Công, gạch hoa cúc, đầu rồng đất nung |
| Đền An Sinh | Đền thờ trung tâm | Bát vị Hoàng đế thời Trần | Kiến trúc Nội công ngoại quốc, bia đá và tượng thờ tám vị vua |
| Lăng Tư Phúc | Sơn lăng hoàng đế | Vua Trần Thái Tông và Trần Thánh Tông | Tọa lạc trên đồi Vũ Tướng, mặt bằng đồng tâm với chân tảng đá |
| Thái Lăng | Sơn lăng hoàng đế | Vua Trần Anh Tông an táng năm 1320 | Trung tâm cụm lăng miếu ban đầu, lưu giữ tẩm điện và tượng đá |
| Mục Lăng | Sơn lăng hoàng đế | Vua Trần Minh Tông an táng năm 1357 | Nằm ở khe Gạch, bảo tồn nguyên vẹn tượng quan hầu và thú đá |
| Ngải Sơn Lăng | Sơn lăng hoàng đế | Vua Trần Hiến Tông an táng năm 1341 | Thần đạo uy nghiêm với đôi sấu đá, ngựa đá và hổ đá chạm khắc |
| Phụ Sơn và Nguyên Lăng | Sơn lăng hoàng đế | Vua Trần Dụ Tông và Trần Nghệ Tông | Nền tẩm điện lát gạch vuông và điêu khắc đá cuối thế kỷ XIV |
| Am Ngọa Vân | Chùa tháp Trúc Lâm | Phật hoàng Trần Nhân Tông hóa Phật | Tháp Phật Hoàng chứa xá lợi và phát hiện hộp vàng Ngọa Vân |
| Chùa Quỳnh Lâm | Đại danh lam cổ tự | Thiền sư Pháp Loa trụ trì năm 1317 | Tháp Tịch Quang, vườn tháp cổ và bia đá chữ Hán nặng bảy tấn |

Dấu ấn Phật giáo Trúc Lâm trong khu di tích nhà Trần tại Đông Triều
Không chỉ là khu sơn lăng hoàng gia, khu di tích nhà Trần tại Đông Triều còn là cái nôi nuôi dưỡng và phát triển rực rỡ dòng thiền Trúc Lâm bản địa. Sự hiện diện của các chốn tổ linh thiêng trên đỉnh núi cao và vùng thung lũng đã biến Đông Triều thành trung tâm Phật học lớn nhất của quốc gia Đại Việt suốt thế kỷ XIV.
Thánh địa Phật hoàng hóa Phật trên đỉnh Bảo Đài Sơn
Trong hành trình tâm linh hướng về sườn tây Yên Tử, am Ngọa Vân tọa lạc trên đỉnh núi Bảo Đài ở độ cao hơn 500 mét được tôn vinh là thánh địa tối linh của Phật giáo Trúc Lâm. Đây chính là nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông chọn làm chốn tịnh tu cuối đời và an nhiên nhập niết bàn vào ngày mồng 1 tháng 11 năm Mậu Thân (1308) ở thế sư tử nằm. Ngay tại vị trí hỏa táng ngọc cốt của Đức Vua — Phật hoàng, Đệ nhị Tổ Pháp Loa đã dựng tháp Phật Hoàng bằng đá xanh nguyên khối để tôn trí xá lợi thánh tăng.
Giá trị khảo cổ và tâm linh của khu vực Ngọa Vân càng được khẳng định vào năm 2012 khi một hiện vật vô giá được phát hiện trong lòng núi Bảo Đài, đó chính là hộp vàng Ngọa Vân Yên Tử. Chiếc hộp hình hoa sen bằng vàng nguyên chất nặng 56,44 gram với nghệ thuật gò chạm cánh sen kép và đài sen tinh mỹ đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia năm 2019, khắc họa trọn vẹn tư tưởng Cư trần lạc đạo của bậc minh quân Đại Việt.
Trung tâm học thuật Phật giáo và hệ thống cổ tự
Từ đỉnh Bảo Đài Sơn xuôi xuống vùng đồi thấp phường Tràng An, chùa Quỳnh Lâm trên ngọn núi Tiên Du hiện lên như trường đại học Phật giáo đầu tiên của thời Trần. Ngôi cổ tự bước vào thời kỳ hoàng kim khi Đệ nhị Tổ Thiền sư Pháp Loa về trụ trì năm 1317, thành lập Viện Quỳnh Lâm để giảng kinh và khắc in bộ Đại Tạng Kinh mộc bản hơn 5.000 quyển. Hằng năm vào đầu xuân, lễ hội chùa Quỳnh Lâm từ mồng 1 đến mồng 4 tháng Hai âm lịch vẫn tái hiện sống động truyền thống hành hương chiêm bái vùng Đông Bắc.
Trải qua các đợt khai quật tại chùa Quỳnh Lâm và chùa Hồ Thiên trên đỉnh Phật Sơn kế cận, giới nghiên cứu đã tìm thấy kho tàng di sản văn khắc đồ sộ. Nổi bật tại Quỳnh Lâm là tòa tháp Tịch Quang bảy tầng bằng đá xanh lưu giữ xá lợi Đệ nhị Tổ Pháp Loa cùng tấm bia đá khắc năm 1730 nặng gần bảy tấn. Tại chùa Hồ Thiên, tấm bia đá thời Lê Trung Hưng cùng nền móng chính điện bảy gian hai chái xây bằng đá xanh trên độ cao hơn 400 mét đã minh chứng cho kỹ thuật xây dựng bậc thầy của người Việt cổ.
Giá trị di sản đặc biệt của khu di tích nhà Trần tại Đông Triều
Với mật độ di tích dày đặc và tính xác thực lịch sử nguyên vẹn, khu di tích nhà Trần tại Đông Triều đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt vào tháng 12 năm 2013. Công tác nghiên cứu khảo cổ học và bảo tồn liên tỉnh đang đưa quần thể di sản này vươn tầm quốc tế trong hồ sơ trình UNESCO.
Khảo cổ học kiến trúc cung điện và nghệ thuật gốm men
Từ năm 2007 đến nay, các chương trình khai quật khảo cổ hệ thống tại Thái Miếu, các lăng mộ và chùa tháp trong khu di tích nhà Trần tại Đông Triều đã mang lại những phát hiện bước ngoặt. Lần đầu tiên, giới khoa học nhận diện đầy đủ quy hoạch mặt bằng kiến trúc lăng tẩm thời Trần với cấu trúc đồng tâm hình vuông, gia cố móng trụ bằng sỏi đầm chặt nhiều lớp cùng hệ thống gạch vuông hoa cúc, ngói mũi hài và đầu rồng thế kỷ XIII – XIV.
Đặc biệt, các hố khai quật tại đồi Đình và khu vực lăng Tư Phúc, Thái Lăng đã phát hiện nhiều lò nung tại chỗ cùng hàng vạn mảnh gốm men ngọc, men trắng và gốm hoa nâu thời Trần có chất lượng tương đương đồ ngự dụng tại kinh thành. Truyền thống chế tác gốm lửa cao và nguồn đất sét trắng quý hiếm từ thời Trần tại vùng đất này chính là mạch nguồn lịch sử tạo tiền đề cho sự hưng thịnh của làng nghề gốm sứ Đông Triều nổi tiếng khắp vùng Đông Bắc ngày nay.
Bảo tồn không gian di sản thế giới liên tỉnh đương đại
Trong chiến lược bảo tồn di sản văn hóa thế kỷ XXI, khu di tích nhà Trần tại Đông Triều đóng vai trò là hợp phần cốt lõi của Hồ sơ Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử — Vĩnh Nghiêm — Côn Sơn, Kiếp Bạc đệ trình UNESCO công nhận là Di sản Thế giới. Quần thể kết nối không gian văn hóa liên tỉnh giữa Quảng Ninh, Hải Phòng và Bắc Giang thành một trục di sản thống nhất từ sơn lăng hoàng gia tại Đông Triều, chốn tổ Yên Tử đến căn cứ quân sự Kiếp Bạc.
Để gìn giữ tính toàn vẹn của Di tích quốc gia đặc biệt này, tỉnh Quảng Ninh đã triển khai quy hoạch bảo tồn cảnh quan rừng tự nhiên bao quanh 14 điểm di tích, bảo tồn nguyên trạng nền móng khảo cổ Thái Miếu và tu bổ các cổ tự theo nguyên tắc giữ gìn tối đa yếu tố gốc thế kỷ XIII – XIV. Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Quảng Ninh NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện, giúp độc giả cảm nhận sâu sắc hồn cốt dân tộc tỏa rạng từ khu di tích nhà Trần tại Đông Triều qua hơn bảy trăm năm lịch sử.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Ninh.
Bài liên quan
Khu di tích Yên Tử - Kinh đô Phật giáo Trúc Lâm trên non thiêng Đông Bắc
Khu di tích Yên Tử là chốn tổ khai sơn Thiền phái Trúc Lâm thời Trần, quy tụ hệ thống chùa tháp cổ kính trên đỉnh núi thiêng và di sản văn hóa thế giới.
Vịnh Bái Tử Long - Vẻ đẹp nguyên sơ nơi thương cảng biển cổ Đông Bắc
Vịnh Bái Tử Long quyến rũ bởi hàng trăm đảo đá vôi, đảo đất nguyên sơ cùng di sản thương cảng cổ Vân Đồn và hệ sinh thái Vườn Di sản ASEAN tại Quảng Ninh.
Vịnh Hạ Long - Kỳ quan đá vôi giữa lòng biển biếc Đông Bắc
Vịnh Hạ Long hội tụ gần hai nghìn đảo đá vôi kỳ vĩ cùng tầng sâu văn hóa biển đảo hàng vạn năm, khẳng định tầm vóc Di sản Thiên nhiên Thế giới tại Quảng Ninh.



