Khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh - Khúc tráng ca giữ nước bên cửa ngõ Đông Bắc
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Nằm bên tả ngạn dòng sông Bạch Đằng lịch sử thuộc thị xã Quảng Yên, khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh là quần thể di sản quân sự và tâm linh đặc biệt ghi dấu ba trận thủy chiến lẫy lừng của dân tộc Việt Nam. Nơi đây lưu giữ hệ thống bãi cọc gỗ ngầm thế kỷ XIII dưới lòng đất bãi triều cùng mạng lưới đền miếu cổ kính tôn vinh trí tuệ giữ nước của cha ông.
Địa thế hiểm yếu và lịch sử khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh
Sự hình thành của khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh bắt nguồn từ vị trí địa chiến lược hiểm yếu của vùng cửa sông ven biển Đông Bắc. Trải qua hơn ba thế kỷ từ năm 938 đến năm 1288, dòng sông cửa ngõ này đã ba lần chứng kiến những bước ngoặt trọng đại định đoạt vận mệnh quốc gia Đại Việt.
Cửa ngõ thủy đạo gắn với ba trận thủy chiến lớn
Trong cấu trúc thủy văn vùng Đông Bắc, sông Bạch Đằng là hợp lưu của sông Đá Bạc và sông Giá trước khi đổ ra cửa Nam Triệu để thông ra vịnh Hạ Long. Lòng sông tại thị xã Quảng Yên rộng mênh mông, hai bên bờ có dãy núi đá vôi Tràng Kênh và rừng rậm Yên Hưng tạo thế hiểm trở tự nhiên. Điểm đặc biệt nhất của đoạn sông này là chế độ nhật triều vịnh Bắc Bộ với biên độ nước lên xuống chênh lệch từ ba đến bốn mét mỗi ngày. Khi triều cường dâng cao, mặt sông trải rộng che khuất các bãi đá ngầm và cửa sông nhánh như sông Chanh, sông Rút; nhưng khi triều kiệt rút nhanh, lòng sông thu hẹp lộ ra những dải cát bùn hiểm hóc.
Chính địa hình thủy văn độc đáo ấy đã biến vùng cửa sông nơi tọa lạc khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh trở thành chiến trường quyết định của ba cuộc đọ sức bảo vệ chủ quyền đất nước. Mùa đông năm Mậu Tuất (938), Đức Vương Ngô Quyền đã tận dụng quy luật thủy triều để bố trí trận địa cọc gỗ bịt sắt làm nên chiến thắng Bạch Đằng năm 938, chấm dứt hơn một thiên niên kỷ Bắc thuộc. Bốn mươi ba năm sau, vào mùa xuân năm Tân Tỵ (981), vua Lê Đại Hành một lần nữa lập trận địa trên dòng sông này để giữ vững nền tự chủ của nhà nước Đại Cồ Việt đầu thế kỷ X.
Nghệ thuật bố trí trận địa cọc ngầm năm Mậu Tý
Đỉnh cao nghệ thuật quân sự gắn liền với khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh chính là đại thắng mùa xuân năm Mậu Tý (1288) dưới sự chỉ huy của vua Trần Thánh Tông, Phật hoàng Trần Nhân Tông và Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Sau khi đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ bị Phó đô tướng quân Trần Khánh Dư tiêu diệt trong chiến thắng Vân Đồn năm 1288, đạo thủy binh của Ô Mã Nhi rơi vào thế cạn kiệt lương thảo và buộc phải rút lui theo đường sông Bạch Đằng. Nắm bắt chính xác quy luật thủy triều ngày 9 tháng 4 năm 1288, Trần Hưng Đạo cùng các danh tướng như Phạm Ngũ Lão và Nguyễn Khoái đã huy động quân dân vùng Yên Hưng khai thác gỗ lim tại chỗ để kiến thiết thế trận cọc ngầm khóa chặt các nhánh sông rút ra cửa biển.
Thực tiễn khảo cổ tại Quảng Yên cho thấy quân dân nhà Trần đã xây dựng hệ thống nhiều bãi cọc lớn nhỏ tại các cửa sông nhánh sông Chanh, sông Rút và sông Kênh nhằm tạo thành những túi nước khổng lồ. Sáng ngày 9 tháng 4 năm 1288, khi nước triều dâng cao che lấp các hàng cọc, đội thuyền nhẹ của quân Đại Việt ra khiêu chiến rồi nhử hơn 600 chiến thuyền đối phương lọt vào trận địa mai phục. Ngay thời điểm nước triều rút mạnh, đại quân nhà Trần từ hai bờ sông đồng loạt tổng phản công, đẩy hàng trăm chiến thuyền lớn va vào hệ thống cọc gỗ bị nhấn chìm hoặc mắc cạn hoàn toàn, làm nên chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 lẫy lừng.
Hệ thống bãi cọc cổ tại khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh
Giá trị khảo cổ học độc bản làm nên tầm vóc của khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh là hệ thống ba bãi cọc gỗ thế kỷ XIII được phát hiện nguyên trạng dưới lớp bùn phù sa vùng cửa sông Chanh và sông Rút. Đây là những bằng chứng vật chất sống động và xác thực nhất minh chứng cho nghệ thuật lập trận địa thủy chiến của quân dân Đại Việt thời Trần.
Phát lộ bãi cọc Yên Giang và kỹ thuật đóng cọc
Nằm ở cửa sông Chanh thuộc phường Yên Giang, thị xã Quảng Yên, bãi cọc Yên Giang Quảng Yên được phát hiện năm 1953 khi nhân dân đào đắp đê ngăn mặn và được khai quật khảo cổ quy mô lớn qua các năm 1958, 1969, 1976 và 1988. Bãi cọc trải dài khoảng 120 mét theo chiều Bắc — Nam, rộng 20 mét theo chiều Đông — Tây ở độ sâu dưới mặt đất phù sa từ một đến hai mét. Qua các đợt khai quật, các nhà khảo cổ đã xác định hàng trăm cây cọc bằng gỗ lim và gỗ táu nguyên cây có đường kính từ 20 đến 30 cm, dài trung bình từ 2,6 đến 2,8 mét, phần mũi cọc được đẽo vát nhọn tứ diện sắc nét để cắm sâu xuống tầng bùn sét rắn chắc.
Điểm đáng chú ý về kỹ thuật quân sự tại bãi cọc Yên Giang là các cọc gỗ không chỉ đóng thẳng đứng mà còn bố trí xen kẽ nhiều cọc đóng chếch góc 45 độ ngược chiều dòng nước chảy với mật độ khoảng một mét một cọc. Trên phần đầu nhiều cây cọc vẫn lưu giữ lỗ ngoàm hình chữ nhật để luồn dây kéo hoặc buộc các thanh gỗ ngang liên kết thành bức tường chắn ngầm kiên cố dưới mặt nước. Kết quả phân tích niên đại Carbon (C14) đối với mẫu gỗ tại Yên Giang đã xác định niên đại chính xác thuộc thế kỷ XIII, khẳng định đây là trận địa cọc ngăn thuyền chiến tháo chạy theo đường sông Chanh ra biển năm 1288.
Quần thể bãi cọc Đồng Vạn Muối và Đồng Má Ngựa
Vào năm 2005 và năm 2010, bức tranh toàn cảnh về thế trận Bạch Đằng tiếp tục được mở rộng khi giới khảo cổ phát hiện thêm bãi cọc Đồng Vạn Muối (năm 2005) và bãi cọc Đồng Má Ngựa (năm 2010) tại khu vực cửa sông Rút thuộc xã Nam Hòa, thị xã Quảng Yên. Tại bãi cọc Đồng Vạn Muối, hố khai quật rộng hơn 300 mét vuông đã làm xuất lộ hàng chục cọc gỗ nhiều kích cỡ được đóng theo thế trận hình chữ chi dày đặc, kết hợp cọc gỗ lim đường kính lớn lẫn cọc gỗ rừng đường kính từ 7 đến 22 cm cắm ken dày để tạo thành bãi chướng ngại vật phức hợp.
Trong khi đó, bãi cọc Đồng Má Ngựa nằm cách bãi cọc Yên Giang khoảng 2 km về phía đông nam, dài khoảng 70 mét và rộng 30 mét ngay tại luồng lạch cổ của sông Rút. Tại đây, các nhà khoa học đã tìm thấy 55 cọc gỗ gồm nhiều chủng loại gỗ bản địa như lim, táu, thông tre, sến đỏ và dổi được cắm thành dải dày đặc tạo thế trận Bát quái hiểm hóc. Sự hiện diện đồng thời của ba bãi cọc Yên Giang, Đồng Vạn Muối và Đồng Má Ngựa đã chứng minh tư duy tác chiến hiệp đồng quy mô lớn của Trần Hưng Đạo trong việc khóa chặt toàn bộ các ngả đường thủy rút ra vịnh Hạ Long.
Quần thể đền miếu thờ tự ở khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh
Gắn liền với hệ thống bãi cọc khảo cổ, khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh còn quy tụ 11 điểm di tích đền, đình, miếu và cây cổ thụ lịch sử phân bố dọc theo bờ sông Bạch Đằng và sông Chanh. Mỗi công trình kiến trúc đều mang trong mình một câu chuyện lịch sử chân thực về sự đồng lòng của quân và dân Đại Việt thời Trần.
Cụm di tích đền Trần Hưng Đạo và miếu Vua Bà
Nằm ngay trên gò đất cổ nhô ra sát bến đò Rừng bên bờ tả ngạn sông Bạch Đằng thuộc phường Yên Giang, cụm di tích đền Trần Hưng Đạo và miếu Vua Bà giữ vị trí hạt nhân tâm linh của toàn bộ quần thể. Ngôi đền Trần Hưng Đạo được xây dựng theo kiểu chữ Đinh truyền thống gồm ba gian Tiền đường và một gian Hậu cung, nơi tôn thờ Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương cùng các danh tướng nhà Trần như Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng. Cùng với ngôi đền chính thờ Đức Ông tại đền Cửa Ông vùng Cẩm Phả, đền Trần Hưng Đạo bên bến Bạch Đằng là nơi nhân dân vùng cửa biển gửi gắm lòng tri ân sâu sắc.
Nằm liền kề đền thờ Đức Thánh Trần là miếu Vua Bà, một di tích mang đậm nét văn hóa dân gian của cư dân vùng sông nước Quảng Yên. Theo thần tích và sắc phong lưu giữ, miếu thờ bà hàng nước ở bến đò Rừng xưa — người phụ nữ bình dị đã thông thuộc từng con nước thủy triều trên sông Bạch Đằng và tận tình bẩm báo cho Hưng Đạo Đại Vương về lịch con nước cùng địa thế các ghềnh đá hiểm yếu để lập kế hoạch đóng cọc mai phục. Sau ngày khải hoàn, vua Trần đã sắc phong bà là Vua Bà và truyền lập miếu thờ phụng đời đời ngay bên bờ sông lịch sử.
Đình Yên Giang, đền Trung Cốc và rừng lim cổ thụ
Trong mạng lưới các điểm di tích cấu thành khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh, đình Yên Giang và cây lim Giếng Rừng đóng vai trò kết nối trực tiếp giữa nguồn nguyên liệu làm cọc và đời sống tín ngưỡng cộng đồng. Ngôi đình Yên Giang cổ kính với nghệ thuật chạm khắc gỗ tinh xảo thời Hậu Lê và thời Nguyễn là nơi thờ Thành hoàng làng đồng thời phối thờ Đức Thánh Trần, giữ vai trò trung tâm hành lễ trong mỗi kỳ lễ hội hằng năm. Cách đó không xa, trên sườn đồi Giếng Rừng thuộc phường Quảng Yên, hai cây lim Giếng Rừng cổ thụ hơn 700 năm tuổi vẫn vươn cành xanh tốt — nhân chứng sống sót lại của cánh rừng lim nguyên sinh từng cung cấp gỗ cho quân dân nhà Trần đẽo cọc năm 1288.
Bên cạnh đó, quần thể di tích còn bao gồm đình Đền Công (nơi Hưng Đạo Vương làm lễ tế cờ xuất sư), đền Trung Cốc (trạm thông tin chỉ huy tiền phương trên đảo Hà Nam), đình Trung Bản và bến đò Cổ (đình Rừng). Bảng tổng hợp dưới đây hệ thống hóa các điểm di tích trực thuộc quần thể di sản quốc gia đặc biệt này.
| Tên điểm di tích | Vị trí hành chính | Phân loại di tích | Giá trị lịch sử và văn hóa tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Bãi cọc Yên Giang | Phường Yên Giang | Khảo cổ quân sự | Phát hiện năm 1953 tại cửa sông Chanh với hàng trăm cọc gỗ lim thế kỷ XIII |
| Bãi cọc Đồng Vạn Muối | Xã Nam Hòa | Khảo cổ quân sự | Phát hiện năm 2005 tại cửa sông Rút, cọc đóng hình chữ chi dày đặc |
| Bãi cọc Đồng Má Ngựa | Xã Nam Hòa | Khảo cổ quân sự | Phát hiện năm 2010 với 55 cọc gỗ nhiều chủng loại cắm theo thế trận Bát quái |
| Đền Trần Hưng Đạo | Phường Yên Giang | Đền thờ lịch sử | Tọa lạc bên bến đò Rừng, thờ Hưng Đạo Đại Vương và các danh tướng nhà Trần |
| Miếu Vua Bà | Phường Yên Giang | Miếu thờ lịch sử | Thờ bà hàng nước có công bẩm báo lịch con nước thủy triều cho Trần Hưng Đạo |
| Đình Yên Giang | Phường Yên Giang | Kiến trúc nghệ thuật | Ngôi đình cổ chạm khắc rồng phượng tinh xảo, trung tâm rước lễ hội Bạch Đằng |
| Cây lim Giếng Rừng | Phường Quảng Yên | Di tích tự nhiên | Hai cây lim cổ thụ hơn 700 năm tuổi còn lại từ rừng lim làm cọc năm 1288 |
| Đền Trung Cốc | Phường Nam Hòa | Đền thờ lịch sử | Nơi đặt sở chỉ huy tiền phương và trạm truyền tin của quân đội nhà Trần |
| Đình Đền Công | Xã Điền Công | Đền đình lịch sử | Nơi Trần Hưng Đạo lập đàn tế trời đất trước giờ bước vào trận quyết chiến |
| Đình Trung Bản và Bến đò Cổ | Thị xã Quảng Yên | Dấu tích lịch sử | Nơi tích trữ lương thảo, sửa thuyền chiến và kiểm duyệt thủy binh năm 1288 |

Giá trị di sản văn hóa của khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh
Trải qua hơn bảy thế kỷ, khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh đã trở thành biểu tượng bất diệt của trí tuệ quân sự và tinh thần yêu chuộng hòa bình của người Việt. Ngày 27 tháng 9 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định xếp hạng quần thể này là Di tích quốc gia đặc biệt.
Không gian lễ hội truyền thống và làng nghề ven sông
Sức sống văn hóa phi vật thể rực rỡ nhất tại khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh được kết tinh trong lễ hội Bạch Đằng Quảng Yên, một Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tổ chức từ mồng 6 đến mồng 9 tháng 3 âm lịch hằng năm. Tâm điểm lễ hội là nghi thức rước tượng Đức Thánh Trần từ đền Trần Hưng Đạo và miếu Vua Bà về đình Yên Giang cùng các hoạt động bơi chải truyền thống trên sông Chanh, tái hiện khí thế hào hùng của quân dân nhà Trần mùa xuân năm 1288.
Sau chiến thắng năm 1288, vùng bãi bồi cửa sông Bạch Đằng còn chứng kiến quá trình quai đê lấn biển vĩ đại thế kỷ XV gắn liền với công cuộc Tiên Công mở đất Hà Nam của Thập thất vị Tiên Công từ kinh thành Thăng Long xuôi dòng về lập làng dựng ấp. Truyền thống chế tác thuyền bè và chinh phục sông biển từ thời Trần tại vùng đất này đã được cư dân đảo Hà Nam kế thừa và phát triển thành làng đóng tàu Cẩm La Quảng Yên nổi tiếng với kỹ thuật đóng thuyền vỏ gỗ ba vách buồm cánh dơi độc đáo.
Bảo tồn di tích quốc gia đặc biệt và kết nối vùng
Trong quy hoạch tổng thể bảo tồn Di tích quốc gia đặc biệt, khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh đã được đầu tư tôn tạo đồng bộ cả về hạ tầng bảo vệ hiện vật khảo cổ lẫn cảnh quan văn hóa. Tại bãi cọc Yên Giang và Đồng Vạn Muối, hệ thống hồ bảo tồn ngập nước kết hợp mái che và nhà trưng bày đã được xây dựng khoa học nhằm duy trì độ ẩm ổn định cho các thân cọc gỗ lim hơn 700 năm tuổi, giúp khách tham quan và giới nghiên cứu quan sát trực tiếp cấu trúc trận địa cọc ngay tại địa tầng gốc.
Trong không gian liên kết di sản vùng duyên hải Đông Bắc, quần thể di tích tại Quảng Yên có sự kết nối lịch sử chặt chẽ với khu di tích Bạch Đằng Giang bên hữu ngạn thuộc thành phố Hải Phòng và cụm di tích nhà Trần tại Đông Triều, Yên Tử. Sự kết nối liên tỉnh này tạo nên hành trình tìm hiểu lịch sử trọn vẹn, tôn vinh truyền thống nhân nghĩa, khép lại quá khứ chiến tranh để hướng tới hợp tác và hòa bình bền vững. Trên hành trình gìn giữ và số hóa kho tàng văn hiến dân tộc, chuyên trang Quảng Ninh NSSC luôn đồng hành cung cấp nguồn tư liệu chính xác, giúp cộng đồng thấu hiểu trọn vẹn giá trị trường tồn của khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh trong dòng chảy lịch sử Việt Nam.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Ninh.
Bài liên quan
Khu di tích Yên Tử - Kinh đô Phật giáo Trúc Lâm trên non thiêng Đông Bắc
Khu di tích Yên Tử là chốn tổ khai sơn Thiền phái Trúc Lâm thời Trần, quy tụ hệ thống chùa tháp cổ kính trên đỉnh núi thiêng và di sản văn hóa thế giới.
Vịnh Bái Tử Long - Vẻ đẹp nguyên sơ nơi thương cảng biển cổ Đông Bắc
Vịnh Bái Tử Long quyến rũ bởi hàng trăm đảo đá vôi, đảo đất nguyên sơ cùng di sản thương cảng cổ Vân Đồn và hệ sinh thái Vườn Di sản ASEAN tại Quảng Ninh.
Vịnh Hạ Long - Kỳ quan đá vôi giữa lòng biển biếc Đông Bắc
Vịnh Hạ Long hội tụ gần hai nghìn đảo đá vôi kỳ vĩ cùng tầng sâu văn hóa biển đảo hàng vạn năm, khẳng định tầm vóc Di sản Thiên nhiên Thế giới tại Quảng Ninh.



