Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội đình Trà Cổ - Hồn cốt văn hóa biển nơi địa đầu Tổ quốc

Diễn ra hằng năm nơi vùng biển biên viễn Đông Bắc, lễ hội đình Trà Cổ là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia kết tinh lòng tri ân các vị Tiên Công mở đất từ thế kỷ mười lăm. Chuỗi nghi thức rước Vua ra miếu cùng hội thi nuôi lợn Ông Voi tạo nên bản sắc tín ngưỡng cư dân biển vừa trang nghiêm vừa giàu tính cố kết cộng đồng.

NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Toàn cảnh kiến trúc mái ngói mũi hài cổ kính và sân gạch đỏ tại di tích đình Trà Cổ Móng Cái Quảng Ninh

Nơi dải đất biên viễn cực Đông Bắc của Tổ quốc, lễ hội đình Trà Cổ từ hàng trăm năm qua vẫn vang vọng nhịp trống chầu uy nghiêm giữa tiếng sóng vỗ bờ cát trắng Móng Cái. Không chỉ là dịp sinh hoạt tín ngưỡng lớn nhất trong năm của cư dân miền biển, kỳ hội cổ truyền này còn lưu giữ ký ức thiêng liêng về hành trình mở đất, lập làng và khẳng định chủ quyền văn hóa Việt nơi biên ải.

Nguồn gốc lịch sử hình thành lễ hội đình Trà Cổ

Lịch sử ra đời của lễ hội đình Trà Cổ gắn liền mật thiết với công cuộc khai khẩn vùng đất ven biển Đông Bắc của những ngư dân quả cảm từ giữa thế kỷ mười lăm. Trải qua hơn năm thế kỷ biến thiên của lịch sử, mạch nguồn tri ân tổ tiên mở cõi vẫn được các thế hệ hậu duệ gìn giữ nguyên vẹn.

Hành trình người Đồ Sơn lập làng năm 1461

Theo thần tích và câu ca truyền tụng của cư dân địa phương, vào năm Quang Thuận thứ hai 1461 dưới triều đại vua Lê Thánh Tông, một đoàn ngư dân đánh cá có quê gốc tại vùng bán đảo Đồ Sơn trong chuyến vươn khơi đã gặp sóng to gió lớn và dạt vào đầm vũng kín gió ở phía Đông Bắc. Nhận thấy vùng cồn cát ven biển có địa thế bằng phẳng, nguồn nước ngọt dồi dào và ngư trường trù phú, mười hai gia đình ngư dân đã quyết định ở lại khai hoang, đắp đê ngăn mặn, lập nên làng chài trên dải bán đảo Trà Cổ ngày nay. Khi cuộc sống buổi đầu còn nhiều gian khó, sáu gia đình đã quay về chốn cũ, chỉ còn lại sáu gia đình kiên cường bám trụ nơi đầu sóng ngọn gió. Câu phương ngôn "Trà Cổ tổ Đồ Sơn" ra đời từ chính biến cố lịch sử ấy, trở thành sợi dây huyết thống và tâm linh bền chặt kết nối hai vùng biển lớn.

Tín ngưỡng thờ Thành hoàng và Tiên Công mở đất

Để tưởng nhớ công lao của sáu vị Tiên Công người Đồ Sơn đã khai sáng mảnh đất biên thùy, hậu duệ sáu dòng họ đầu tiên tại làng Trà Cổ đã chung sức dựng ngôi đình làng uy nghiêm làm nơi hội tụ tâm linh và phụng thờ các bậc tiền nhân. Trong hệ thống thần điện cổ truyền, ngôi đình Trà Cổ vừa tôn thờ sáu vị Tiên Công lập ấp, vừa phối thờ các vị phúc thần bảo hộ cư dân biển khơi cùng vị quan trấn thủ biên ải từng hiến kế mở mang ruộng đất và dạy dân nghề chài lưới. Khác với nhiều ngôi đình ở đồng bằng thường suy tôn các nhân vật huyền thoại, tín ngưỡng tại miền biển Móng Cái mang đậm tính lịch sử hiện thực khi tôn vinh trực tiếp những con người đã đổ mồ hôi, xương máu dựng nên làng xã.

Không gian văn hóa và lịch mở lễ hội đình Trà Cổ

Sức hấp dẫn bền bỉ của lễ hội đình Trà Cổ được nâng đỡ bởi không gian kiến trúc gỗ cổ truyền bề thế nằm giữa rừng dương xanh mát hướng ra biển lớn. Sự giao hòa giữa cảnh quan thiên nhiên khoáng đạt và nhịp thời gian mở hội theo lịch âm tạo nên bầu không khí lễ nghi vừa cổ kính vừa tràn đầy sinh khí.

Quần thể kiến trúc gỗ cổ kính bên bờ biển

Tọa lạc tại khu Nam Thọ thuộc phường Trà Cổ, thành phố Móng Cái, quần thể di tích nơi diễn ra kỳ hội mang đậm dấu ấn nghệ thuật kiến trúc nền văn hóa Bắc Bộ thời Hậu Lê và thời Nguyễn. Toàn bộ ngôi đình được quy hoạch theo bố cục chữ Đinh gồm tòa đại bái năm gian hai chái nối liền với ba gian hậu cung thâm nghiêm, quay mặt về hướng Nam đón gió từ vùng biển vịnh Bái Tử Long và khơi xa thổi vào. Bộ khung chịu lực làm bằng gỗ lim nguyên khối kết hợp hệ thống vì kèo giá chiêng chồng rường vững chãi, nâng đỡ mái ngói mũi hài uốn cong mềm mại với đôi đầu đao vút cao chạm khắc hình rồng chầu mặt nguyệt. Xung quanh sân gạch đỏ rộng rãi là hệ thống nghi môn trụ biểu đắp nổi hình voi chầu, ngựa chiến cùng miếu thờ Tiên Công nằm cách đình khoảng bảy trăm mét về phía Đông.

Kiến trúc tòa đại bái bằng gỗ lim bề thế với mái ngói rêu phong tại di tích đình Trà Cổ Quảng Ninh
Kiến trúc tòa đại bái bằng gỗ lim bề thế với mái ngói rêu phong tại di tích đình Trà Cổ Quảng Ninh

Chu kỳ mở hội đầu tháng Sáu âm lịch

Theo lệ cổ truyền được duy trì nghiêm cẩn qua hàng thế kỷ, lễ hội đình Trà Cổ chính thức diễn ra từ ngày ba mươi tháng Năm đến hết ngày mùng ba tháng Sáu âm lịch hằng năm, trong đó ngày mùng một tháng Sáu là ngày chính hội trọng đại nhất. Công tác chuẩn bị cho mùa hội bắt đầu từ ngày hai mươi lăm tháng Năm âm lịch với nghi lễ bao sái đồ thờ tự, dựng cờ hội ngũ sắc dọc sân đình và kiểm tra toàn bộ nghi trượng, long ngai, kiệu bát cống. Thời điểm chuyển giao giữa tháng Năm và tháng Sáu âm lịch cũng là lúc ngư dân vùng biển Đông Bắc tạm khép lại vụ đánh bắt đầu hạ để sum họp bên mái đình làng, dâng lên thần linh những sản vật tinh túy của đất trời. Vào dịp này, cả đoàn đại biểu hậu duệ từ quê gốc Đồ Sơn cùng cư dân địa phương đều hội tụ về vùng biên viễn để hòa mình vào không gian lễ hội thiêng liêng.

Nghi thức cổ truyền đặc sắc tại lễ hội đình Trà Cổ

Điểm làm nên giá trị độc bản của lễ hội đình Trà Cổ trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam chính là hệ thống nghi thức tế lễ trang trọng gắn liền với những tập tục dân gian đặc thù. Mỗi nghi tiết đều phản ánh sinh động đời sống lao động, đạo lý tri ân và ước vọng phồn vinh của cư dân vùng biển biên cương.

Nghi thức lễ rước Vua ra miếu trang nghiêm

Nghi thức mở màn quan trọng bậc nhất của kỳ hội là lễ rước Vua ra miếu diễn ra vào sáng ngày ba mươi tháng Năm âm lịch và lễ rước Vua hồi cung vào ngày mùng một tháng Sáu âm lịch. Trong quan niệm tâm linh của dân làng, đây là hành trình rước thần vị từ ngôi đình lớn về thăm miếu thờ Tiên Công — nơi ghi dấu bước chân định cư đầu tiên của các bậc tiền nhân thuở mới lập làng. Đoàn rước uy nghi kéo dài hàng trăm mét dẫn đầu bởi đội cờ ngũ hành, đội bát âm, đội chấp kích, bát bửu, tiếp theo là kiệu hương án, kiệu long đình và trọng tâm là cỗ kiệu bát cống sơn son thếp vàng do những trai tráng khỏe mạnh trong làng trực tiếp kiệu trên vai. Đi sau kiệu thần là các bậc cao niên trong trang phục áo tế cổ truyền, các vị cai đám chăm nuôi cùng đông đảo nhân dân thành kính bước đi theo nhịp trống chầu ngân vang khắp miền cát trắng.

Đoàn rước kiệu long ngai bài vị trang nghiêm trong tiếng trống hội rộn rã tại sân đình Trà Cổ Móng Cái
Đoàn rước kiệu long ngai bài vị trang nghiêm trong tiếng trống hội rộn rã tại sân đình Trà Cổ Móng Cái

Tục rước và hội thi Ông Voi độc bản

Nét văn hóa đặc sắc nhất tại lễ hội đình Trà Cổ chính là tục nuôi, rước và chấm giải trong hội thi Ông Voi — tên gọi tôn kính mà dân làng dành cho những chú lợn tế thần được tuyển chọn và chăm sóc đặc biệt suốt cả năm trời. Ngay từ khi kết thúc mùa hội năm trước, dân làng đã bầu chọn mười hai vị cai đám chăm nuôi đại diện cho các giáp, là những gia đình song toàn, nề nếp và không vướng bụi tang để giao trọng trách nuôi lợn tế thần cho mùa hội năm sau. Chiều ngày ba mươi tháng Năm âm lịch, mười hai Ông Voi được tắm rửa sạch sẽ, đặt trang trọng trong những chiếc cũi gỗ sơn đỏ gắn hoa trang trí rực rỡ để rước ra sân đình trình thần trong tiếng nhạc lưu thủy. Ban giám khảo gồm các bậc bô lão uy tín dùng thước đo chiều dài, vòng cổ, vòng bụng và cân trọng lượng từng Ông Voi một cách công tâm để trao giải Nhất cho vị cai đám chăm nuôi xuất sắc nhất.

  • Tiêu chuẩn tuyển chọn cai đám: Người được làng tín nhiệm bầu làm cai đám phải có gia phong mẫu mực, gia đình hòa thuận, con cháu hiếu thảo và có tấm lòng thành kính với việc chung.
  • Quy chế chăm sóc Ông Voi: Chú lợn tế thần được nuôi dưỡng bằng chế độ đặc biệt với cám gạo thơm, rau sạch và nguồn nước mát lành, giữ gìn vệ sinh sạch sẽ để thể hiện lòng tôn kính thần linh.
  • Nghi thức rước cũi sơn đỏ: Vào ngày hội, mỗi Ông Voi nằm trong chiếc cũi gỗ sơn son có lọng vàng che phía trên, được trai tráng khiêng nhịp nhàng từ nhà cai đám tiến về sân đình.
  • Tục chia phần lộc thần: Sau nghi lễ tế thần đêm mùng một rạng sáng mùng hai tháng Sáu, phần lễ vật được chế biến trang trọng để dâng cúng Thành hoàng rồi chia đều cho các giáp nhằm lan tỏa phúc lộc.
Nghi thức chính trong lễ hộiThời gian thực hiện (âm lịch)Nội dung và ý nghĩa biểu trưng
Lễ mộc dục và dâng hươngNgày 25 đến 29 tháng 5Bao sái long ngai, bài vị và chuẩn bị nghi trượng thanh tịnh trước ngày khai hội
Lễ rước Ông Voi ra đìnhChiều ngày 30 tháng 5Mười hai cai đám rước lợn tế thần trong cũi sơn đỏ ra sân đình chấm giải
Lễ rước Vua ra miếu và hồi đìnhSáng 30 tháng 5 và mùng 1 tháng 6Rước thần vị từ đình về miếu Tiên Công, tái hiện hành trình mở đất lập làng
Đại tế Thành hoàng và múa bôngNgày mùng 1 đến mùng 3 tháng 6Tế lễ cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và biểu diễn nghệ thuật cổ truyền

Giá trị cố kết cộng đồng của lễ hội đình Trà Cổ

Vượt qua khuôn khổ của một sinh hoạt tín ngưỡng làng xã thông thường, lễ hội đình Trà Cổ đã vươn lên trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu của vùng biên giới biển đảo Đông Bắc. Sự trường tồn của lễ hội qua hơn năm thế kỷ là minh chứng sống động cho sức mạnh nội sinh của văn hóa dân tộc nơi phên dậu Tổ quốc.

Nghệ thuật múa bông và diễn xướng dân gian

Bên cạnh phần lễ trang nghiêm theo đúng điển chế xưa, phần hội tại sân đình diễn ra sôi nổi với các làn điệu hát chèo đường, hát nhà tơ và đặc biệt là điệu múa bông chúc tụng cổ truyền trước ban thờ Thành hoàng. Trong không gian ngập tràn khói trầm hương, các thanh niên nam nữ trong trang phục truyền thống tay cầm đèn hoa sen, quạt lụa uyển chuyển thực hiện những động tác múa nhịp nhàng theo tiếng trống chầu, tiếng nhị và tiếng sáo trúc réo rắt. Lời ca điệu múa vừa ca ngợi công đức của các bậc Tiên Công mở cõi, vừa gửi gắm ước nguyện về những chuyến tàu ra khơi thuận buồm xuôi gió, khoang thuyền đầy ắp tôm cá trở về. Ngoài sân đình rộng lớn, các trò chơi dân gian đậm chất thượng võ miền biển như kéo co, đẩy gậy, cờ tướng và đi cà kheo tạo nên bầu không khí giao lưu gắn kết chặt chẽ.

Sức sống cột mốc văn hóa nơi biên cương

Nằm ở vị trí địa chiến lược sát đường biên giới trên bộ và trên biển, ngôi đình cổ cùng lễ hội đình Trà Cổ từ lâu đã được ví như một cột mốc văn hóa biển sừng sững khẳng định chủ quyền lãnh thổ và bản sắc văn hóa Việt Nam suốt hơn năm trăm năm qua. Dù ở cách xa kinh thành Hoàng thành Thăng Long hàng trăm dặm đường thiên lý, những người con miền biển Đông Bắc vẫn bảo lưu trọn vẹn phong tục lập đình, thờ Thành hoàng, tổ chức hội giáp và hệ thống hương ước làng xã thuần Việt. Khi đặt trong mạch nguồn di sản biển đảo của tỉnh Quảng Ninh nối dài từ mạch thiêng khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh qua vùng đảo tiền tiêu đảo Quan Lạn đến tận mũi Sa Vĩ, lễ hội tại Móng Cái tỏa sáng như một pháo đài tinh thần bất diệt. Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Quảng Ninh NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện nhằm giới thiệu giá trị các lễ hội truyền thống vùng biên tới độc giả trong và ngoài nước.

Trải qua hơn năm thế kỷ đồng hành cùng nhịp sóng biển Đông Bắc, lễ hội đình Trà Cổ vẫn giữ trọn vẹn vẻ đẹp nguyên bản của một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nơi địa đầu Tổ quốc. Gìn giữ những nghi thức rước Vua, hội thi Ông Voi và đạo lý tri ân tiền nhân mở đất chính là nguồn sức mạnh tinh thần to lớn để cộng đồng cư dân miền biên viễn Móng Cái vững vàng vươn khơi và bảo vệ vẹn nguyên bản sắc văn hóa dân tộc.

Chia sẻ:
QC

NSSC Quảng Ninh

quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Quảng Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất