Lễ hội truyền thống Vân Đồn - Hào khí Bạch Đằng nơi biển đảo Đông Bắc
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Giữa trùng khơi sóng nước vùng biển đảo Đông Bắc, lễ hội truyền thống Vân Đồn từ bao đời nay vẫn là bản hùng ca sống động tái hiện hào khí Đông A lẫy lừng của dân tộc Việt Nam. Diễn ra hằng năm vào trung tuần tháng Sáu âm lịch trên xã đảo Quan Lạn, kỳ hội không chỉ tôn vinh công đức giữ nước của các bậc danh tướng thời Trần mà còn thể hiện sức sống mãnh liệt của văn hóa cư dân thương cảng biển cổ.
Cội nguồn lịch sử của lễ hội truyền thống Vân Đồn
Khác với những lễ hội cầu mùa hay cầu ngư thuần túy ở các làng chài ven biển, lễ hội truyền thống Vân Đồn mang đậm dấu ấn của một đại lễ tưởng niệm lịch sử chống ngoại xâm oanh liệt thế kỷ mười ba. Mạch nguồn của kỳ hội bắt rễ sâu xa từ chiến công bảo vệ chủ quyền biển đảo và truyền thống thương mại hàng hải rực rỡ nơi cửa ngõ phía Đông Tổ quốc.
Chiến công diệt đoàn thuyền lương năm 1288
Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ ba năm 1288 dưới sự chỉ huy tối cao của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, vùng biển đảo Vân Đồn giữ vị trí yết hầu chiến lược kiểm soát tuyến thủy đạo từ biển Đông tiến vào nội địa Đại Việt. Nhận rõ tầm quan trọng của việc triệt hạ nguồn tiếp tế hậu cần của đối phương, Phó đô tướng quân Trần Khánh Dư đã cùng quân dân vùng biển lập thế trận mai phục hiểm hóc trên các luồng lạch dẫn vào cửa biển. Khi đoàn thuyền lương của tướng Trương Văn Hổ tiến vào vùng biển đảo, thủy quân nhà Trần cùng dân binh bản địa đã bất ngờ xuất kích, đánh đắm và thu giữ toàn bộ lương thảo, làm nên chiến thắng Vân Đồn năm 1288 vang dội sử xanh. Chiến thắng bước ngoặt tại thủy trận Cửa Lục - Vân Đồn đã tạo tiền đề trực tiếp dẫn tới đại thắng quyết định trên dòng sông lịch sử thuộc khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh và khu di tích Bạch Đằng Giang sau đó.
Tri ân Nhân Huệ Vương và ba tướng họ Phạm
Để ghi nhớ công lao của vị danh tướng từng gắn bó mật thiết với cư dân miền biển lập nghề chài lưới, làm nón lá và trấn giữ biên cương, sau khi Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư qua đời, nhân dân trên đảo Quan Lạn đã tôn ông làm Thành hoàng làng và lập đền thờ phụng quanh năm khói hương. Cùng được suy tôn trong tâm thức thiêng liêng của kỳ hội còn có ba anh em họ Phạm là các vị tướng bản địa Phạm Công Chính, Phạm Quý Công và Phạm Thuần Dụng — những người con ưu tú của vùng đảo Vân Hải đã trực tiếp chiêu mộ trai tráng địa phương, thông thuộc từng con nước thủy triều và anh dũng hy sinh trong trận huyết chiến bảo vệ quê hương. Bên cạnh đó, lễ hội còn tri ân các vị Tiên Công có công quy dân lập ấp, mở mang thương cảng cổ Vân Đồn từ thời Lý - Trần trở thành trung tâm giao thương sầm uất của kinh thành Hoàng thành Thăng Long suốt nhiều thế kỷ.
Không gian di tích và lịch mở lễ hội truyền thống Vân Đồn
Toàn bộ diễn trình của lễ hội truyền thống Vân Đồn được tổ chức trong không gian văn hóa biển đảo nguyên sơ, kết nối chặt chẽ giữa cụm kiến trúc đình, đền, miếu, nghè cổ kính với bến nước và vùng vịnh biển mênh mông. Lịch mở hội hằng năm tuân thủ nghiêm ngặt chu kỳ âm lịch gắn liền với những cột mốc lịch sử hào hùng của cha ông.
Quần thể đình cổ, đền nghè trên xã đảo
Tâm điểm không gian hành lễ của kỳ hội là cụm di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia nằm tại trung tâm xã đảo Quan Lạn, bao quanh bởi vùng biển vịnh Bái Tử Long xanh biếc. Nổi bật nhất là ngôi đình Quan Lạn được khởi dựng từ thời Hậu Lê và trùng tu lớn dưới triều Nguyễn — ngôi đình duy nhất tại Việt Nam còn lưu giữ tượng thờ đức vua Lý Anh Tông, vị hoàng đế đã ban chiếu thành lập trang Vân Đồn vào năm 1149, sánh đôi cùng tượng thờ danh tướng Trần Khánh Dư. Công trình gây ấn tượng bởi bộ khung gỗ mần lái — loài gỗ quý bản địa trên đảo có sức chịu đựng gió bão và hơi muối biển vượt trội — cùng nghệ thuật chạm khắc rồng, phượng tinh xảo trên từng bức cốn, đầu dư. Kết nối với ngôi đình cổ là đền thờ Trần Khánh Dư, chùa Quan Lạn và hệ thống miếu thờ ba anh em họ Phạm tại các thôn Cửa Đông, Đồng Hồ, Sao Ớt.

Tục khóa làng và nhịp hội tháng Sáu âm lịch
Hằng năm, lễ hội truyền thống Vân Đồn diễn ra từ ngày mười sáu đến ngày hai mươi tháng Sáu âm lịch, nhưng theo lệ cổ, chuỗi nghi thức chuẩn bị đã bắt đầu từ ngày mười tháng Sáu âm lịch với nghi thức khóa làng độc đáo. Khi trống lệnh khóa làng vang lên tại đình chính, toàn bộ thuyền bè của cư dân trên đảo đều tạm ngừng ra khơi đánh bắt xa bờ, người trong làng gác lại công việc thường nhật để dốc toàn lực chuẩn bị cho ngày hội lớn của quê hương, trong khi khách thập phương đến đảo đều được đón tiếp nồng hậu. Việc chọn ngày mười tám tháng Sáu âm lịch làm ngày chính hội vừa gắn với ngày hóa của tướng công Phạm Công Chính, vừa trùng với thời điểm con nước thủy triều trên bến Đình dâng cao và êm ả nhất trong mùa hạ, tạo điều kiện lý tưởng cho các đoàn thuyền rồng rước thần và giao tranh trên mặt biển.
Nghi thức tế lễ và đua thuyền lễ hội truyền thống Vân Đồn
Linh hồn làm nên sức sống mãnh liệt của lễ hội truyền thống Vân Đồn suốt hơn bảy thế kỷ qua chính là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa các nghi thức tế lễ cung đình trang nghiêm và màn diễn xướng thủy chiến hào hùng trên sóng nước. Từng hồi trống hội vang lên đều khơi dậy niềm tự hào sâu sắc về truyền thống giữ biển của cha ông.
Lễ rước thần uy nghiêm dọc bờ biển đảo
Bước vào những ngày chính hội từ mười sáu đến mười chín tháng Sáu âm lịch, các nghi thức nghinh thần, rước sắc phong và rước bài vị được cử hành trọng thể giữa đình chính và nghè thờ Trần Khánh Dư cùng các miếu thờ ba tướng họ Phạm. Sáng sớm ngày mười sáu tháng Sáu, đoàn rước kiệu bát cống sơn son thếp vàng có lọng vàng che rợp trời, dẫn đầu bởi đội cờ thần, đội nhạc lễ bát âm và đội tế quan bước đi trang nghiêm dọc theo triền cát biển đảo Quan Lạn để nghinh đón thánh vị về ngự tại đình làng. Trên ban thờ chính của đình và nghè, bên cạnh hương hoa đăng trà quả còn có những mâm lễ vật kết tinh từ sản vật biển đảo trù phú do ngư dân khai thác, chế biến như sá sùng Quan Lạn hay thức ngon truyền thống ruốc bề bề Vân Đồn dâng cúng các bậc tiền nhân. Trong khói trầm nghi ngút, bài chúc văn cổ được vị chủ tế xướng đọc bằng giọng trầm hùng, ôn lại chiến công phá giặc Nguyên Mông của quân dân nhà Trần.

Hội chèo bơi thuyền rồng hai phe Văn Võ
Đỉnh cao kịch tính nhất của lễ hội truyền thống Vân Đồn diễn ra vào chiều ngày mười tám tháng Sáu âm lịch tại bến Đình với hội chèo bơi thuyền rồng truyền thống tái hiện trận thủy chiến năm 1288. Ngay từ ngày mười ba tháng Sáu, trai tráng ưu tú trên đảo được chia thành hai phe là phe Đông Nam Văn (đại diện các thôn phía Đông Nam, tượng trưng cho hàng quan văn mưu lược) và phe Đoài Bắc Võ (đại diện các thôn phía Tây Bắc, tượng trưng cho hàng tướng võ dũng mãnh). Mỗi phe hạ thủy một chiếc thuyền rồng dài có sức chứa từ hai mươi sáu đến ba mươi hai tay chèo khỏe mạnh, mũi thuyền chạm đầu rồng uy nghiêm, giữa thuyền đặt trống cái thúc quân và đứng ở mũi thuyền là vị tướng chỉ huy cầm đại đao hoặc cờ lệnh điều khiển nhịp chèo. Trước giờ xuất phát, hai đội thực hiện nghi thức múa lượn trình thần và giao quân theo đội hình chữ Nhất, chữ Nhị trước cửa đình, sau đó khi tiếng trống lệnh vang rền, hai con rồng biển lập tức lao vút đi trên mặt nước, rượt đuổi quyết liệt qua ba vòng sáu lượt quanh cọc tiêu.
- Nghi thức lập trại và hạ thuyền: Hai phe Văn và Võ dựng trại đối xứng hai bên sân đình từ ngày mười sáu tháng Sáu, trang hoàng cờ xí rực rỡ và làm lễ tế cáo thần linh trước khi đưa thuyền rồng xuống bến nước.
- Vai trò của vị tướng mũi thuyền: Người đứng mũi thuyền rồng phải là bậc kỳ cựu dày dạn kinh nghiệm sóng nước, một tay vung gươm hoặc cờ lệnh khích lệ quân sĩ, một tay điều hướng bánh lái vượt qua các khúc cua.
- Luật đua ba vòng sáu lượt: Hai đội thuyền rồng phải hoàn thành trọn vẹn ba vòng bơi đi và về trên mặt nước trước cửa đình; đội nào đưa mũi rồng chạm đích và rút được cờ tiêu trước sẽ giành chiến thắng.
- Ý nghĩa tâm linh của cuộc đua: Dù phe Văn hay phe Võ giành giải Nhất, người dân trên đảo đều tin rằng màn tranh tài sôi nổi đã làm đẹp lòng các vị Thành hoàng, mang lại một năm sóng yên biển lặng.
| Ngày lễ hội (Tháng 6 âm lịch) | Nghi thức và hoạt động trọng tâm | Không gian diễn ra trên đảo Quan Lạn |
|---|---|---|
| Ngày 10 tháng 6 | Lễ khóa làng, mở cửa đình và tuyển chọn quân sĩ hai phe Văn - Võ | Đình Quan Lạn và khắp các thôn trên xã đảo |
| Ngày 16 và 17 tháng 6 | Lễ rước sắc phong, bài vị Trần Khánh Dư từ nghè về đình và dựng trại | Tuyến đường ven biển nối nghè Quan Lạn với đình Quan Lạn |
| Ngày 18 tháng 6 (Chính hội) | Đại tế Thành hoàng buổi sáng và hội chèo bơi thuyền rồng buổi chiều | Sân đình Quan Lạn và vùng nước bến Đình vịnh Bái Tử Long |
| Ngày 19 và 20 tháng 6 | Lễ tế giã hội, rước thần vị hoàn cung và mở làng đón ngư dân ra khơi | Quần thể đình, nghè, miếu thờ trên toàn xã đảo |
Giá trị di sản bất diệt của lễ hội truyền thống Vân Đồn
Trải qua hàng trăm năm thăng trầm lịch sử, lễ hội truyền thống Vân Đồn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Kỳ hội là tấm gương phản chiếu trọn vẹn bản lĩnh, cốt cách và chiều sâu văn hóa của cư dân vùng biển đảo tiền tiêu Đông Bắc.
Biểu tượng đoàn kết của cư dân thương cảng cổ
Trong suốt tiến trình lịch sử hình thành và phát triển của vùng biển Vân Hải, cư dân hội tụ về đây lập nghiệp có nguồn gốc từ nhiều miền quê ven biển Bắc Bộ như vùng kinh kỳ Thăng Long, vùng biển bán đảo Đồ Sơn hay dải đất biên viễn bán đảo Trà Cổ. Chính lễ hội truyền thống Vân Đồn với tục khóa làng không đóng cửa và tinh thần hiệp đồng trên từng mái chèo thuyền rồng đã trở thành chất keo gắn kết mọi dòng họ thành một khối đại đoàn kết bền chặt nơi đầu sóng ngọn gió. Hình ảnh hàng chục tay chèo cùng chung một nhịp thở theo tiếng trống lệnh trên sóng nước không chỉ tái hiện kỷ luật quân đội nhà Trần thuở trước mà còn hun đúc tinh thần thượng võ biển đảo, ý chí tương thân tương ái giúp ngư dân cùng nhau vượt qua bão tố đại dương.
Bảo tồn bản sắc văn hóa biển đảo Đông Bắc
Ngày nay, việc gìn giữ nguyên vẹn các nghi thức cổ truyền của lễ hội truyền thống Vân Đồn đóng vai trò quan trọng trong công tác giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc và ý thức bảo vệ chủ quyền biển đảo thiêng liêng cho thế hệ trẻ. Những nghi tiết rước thần trên cát biển, lời chúc văn cổ kính và nhịp chèo bơi hào sảng mỗi độ tháng Sáu âm lịch đã biến hòn đảo giữa trùng khơi thành một bảo tàng di sản sống động giữa đại dương. Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Quảng Ninh NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện nhằm giới thiệu giá trị các lễ hội lịch sử và văn hóa biển đảo tiêu biểu tới độc giả cả nước.
Kết tinh từ hào khí chiến thắng Bạch Đằng - Vân Đồn lẫy lừng và đạo lý uống nước nhớ nguồn của cư dân miền biển, lễ hội truyền thống Vân Đồn mãi mãi là biểu tượng văn hóa rực rỡ nơi vùng vịnh biển Đông Bắc. Trân trọng và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia này chính là giữ lửa cho mạch nguồn lịch sử ngàn năm luôn tỏa sáng giữa muôn trùng sóng biếc quê hương.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Quảng Ninh.
Bài liên quan
Ruốc bề bề Vân Đồn - Thức quà bông tơi đượm vị hải sản vùng vịnh Bái Tử Long
Ruốc bề bề Vân Đồn được chế biến từ thịt nõn tôm tích tươi đánh bắt tại vịnh Bái Tử Long quyện cùng nước mắm Cái Rồng. Khám phá đặc sản chuẩn OCOP Quảng Ninh.
Rượu mơ Yên Tử - Thức quà sắc vàng hổ phách nơi miền non thiêng đất Phật
Rượu mơ Yên Tử được ngâm ủ từ trái mơ lông chín vàng dưới tán rừng đại ngàn Yên Tử và rượu gạo truyền thống. Khám phá nguồn gốc và hương vị chuẩn OCOP 5 sao.
Sá sùng Quan Lạn - Sản vật địa sâm quý hiếm nơi vùng vịnh Bái Tử Long
Sá sùng Quan Lạn là sản vật tiến vua quý hiếm sinh trưởng dưới bãi cát pha bùn vịnh Bái Tử Long. Khám phá nguồn gốc, dưỡng chất và kỹ nghệ chế biến truyền thống.



