Tuệ Trung Thượng Sĩ - Bậc đại thiền sư đặt nền móng Thiền phái Trúc Lâm
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Trong lịch sử tư tưởng triết học và Phật giáo Việt Nam thời trung đại, Tuệ Trung Thượng Sĩ (1230–1291) tỏa sáng như một bậc đại thiền sư cư sĩ kiệt xuất đồng thời là một danh tướng anh hùng trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông. Với triết lý sống hòa mình giữa cõi đời thường và tác phẩm kinh điển Thượng sĩ ngữ lục, ông chính là người thầy đặt nền móng tư tưởng cho dòng thiền Trúc Lâm.
| Tiêu chí hồ sơ bách khoa | Thông tin lịch sử chính thống tại Việt Nam |
|---|---|
| Đạo hiệu và Tước vị | Tuệ Trung Thượng Sĩ (tước hiệu do vua Trần Thánh Tông tôn phong), Hưng Ninh Vương |
| Tên húy và Niên đại | Trần Tung hoặc Trần Quốc Tung (sinh năm Canh Dần 1230 – viên tịch ngày 1 tháng 4 âm lịch năm Tân Mão 1291) |
| Thân phụ và Gia tộc | Con trai trưởng của An Sinh Vương Trần Liễu; anh trai ruột của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn |
| Quê hương và Thái ấp | Thái ấp An Sinh (Đông Triều, Quảng Ninh), trấn thủ lộ Hồng và lập Dưỡng Chân Trang tại Tịnh Bang |
| Chức vụ quân sự | Tiết độ sứ trấn thủ vùng biên ải Thái Bình - Hải Đông, tướng lĩnh chủ chốt kháng chiến chống Nguyên Mông |
| Chiến công giữ nước | Trực tiếp cầm quân đánh giặc năm 1285 (trận Tây Kết, Hàm Tử) và năm 1288, thực hiện kế nghi binh ngoại giao |
| Vị thế tư tưởng Phật học | Bậc Tổ sư tiền bối, ân sư khai thị trực tiếp cho Phật hoàng Trần Nhân Tông và Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng |
| Trước tác kinh điển | Thượng sĩ ngữ lục (do Trần Nhân Tông hiệu đính, Pháp Loa biên tập, gồm ngữ lục và 49 bài thơ kệ chữ Hán) |
| Di tích thờ tự và lưu niệm | Đền An Sinh, Chùa Quỳnh Lâm, Khu di tích Yên Tử, Chùa Cái Bầu (Quảng Ninh) và Đền Kiếp Bạc |
Dòng dõi vương hầu tại An Sinh và căn cơ của Tuệ Trung Thượng Sĩ
Sinh ra trong gia đình trưởng chi của hoàng tộc nhà Trần giữa thời kỳ văn hóa Đại Việt đang vươn lên mạnh mẽ, vị vương tử trưởng của An Sinh Vương đã sớm tiếp thu trọn vẹn tinh hoa văn võ và thiền học. Không gian núi rừng Đông Triều - Yên Tử đã nuôi dưỡng tâm hồn tự do tuyệt đối của ông.
Trưởng nam của An Sinh Vương Trần Liễu tại Đông Triều
Theo sách Thượng sĩ ngữ lục và bộ chính sử Đại Việt sử ký toàn thư, Tuệ Trung Thượng Sĩ có tên húy là Trần Tung (còn gọi là Trần Quốc Tung), sinh năm Canh Dần (1230), là con trai trưởng của An Sinh Vương Trần Liễu và bà Thiện Đạo Quốc mẫu. Ông là anh trai ruột cùng cha của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, anh ruột của Nguyên Thánh Thiên Cảm Hoàng thái hậu (thân mẫu của Phật hoàng Trần Nhân Tông) và là cháu gọi vua Trần Thái Tông bằng chú ruột. Năm lên bảy tuổi (1237), Trần Tung theo cha rời kinh thành Hoàng thành Thăng Long về sinh sống tại vùng thái ấp An Sinh (nay thuộc thành phố Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh) và được phong tước Hưng Ninh Vương.
Thụ giáo Thiền sư Tiêu Dao tại núi rừng Đông Bắc
Lớn lên giữa khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ của dãy núi cánh cung Đông Triều và vùng khu di tích Yên Tử, Tuệ Trung Thượng Sĩ từ thuở thiếu thời đã có cốt cách thanh cao, không màng danh lợi quyền quý nơi cung đình. Bên cạnh việc rèn luyện võ nghệ, cưỡi ngựa bắn cung và nghiên cứu binh thư cùng người em trai Trần Quốc Tuấn tại phủ đệ An Sinh và căn cứ Vạn Kiếp, Trần Tung đặc biệt say mê tìm hiểu đạo Thiền. Ông đã tìm đến tham vấn Thiền sư Tiêu Dao (tức Quốc sư Phù Vân trên núi Yên Tử — thuộc dòng thiền Vô Ngôn Thông kết hợp Lâm Tế). Nhờ trí tuệ sắc bén bẩm sinh, Hưng Ninh Vương nhanh chóng thấu triệt tâm ấn tối thượng thừa của Thiền tông, đạt tới cảnh giới tự do vô ngại ngay giữa đời sống cư sĩ tại gia.
Bản lĩnh võ tướng của Tuệ Trung Thượng Sĩ trong kháng chiến chống Nguyên
Điểm độc đáo làm nên nhân cách phi thường của Hưng Ninh Vương Trần Tung là sự thống nhất trọn vẹn giữa một đại thiền sư đắc đạo và một vị tướng dũng lược trên sa trường. Khi Tổ quốc lâm nguy trước vó ngựa Nguyên Mông, vị cư sĩ lập tức khoác chiến bào cầm gươm ra trận.
Mưu kế trá hàng nghi binh và chiến thắng năm 1285
Trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ hai (1285) và lần thứ ba (1287–1288), Tuệ Trung Thượng Sĩ với tước vị Hưng Ninh Vương giữ chức Tiết độ sứ trấn thủ vùng lộ Hồng và bờ biển Hải Đông (Quảng Ninh - Hải Phòng ngày nay), sát cánh cùng em trai Trần Quốc Tuấn và các cháu là Trần Quốc Tảng, Trần Khánh Dư cùng danh tướng Phạm Ngũ Lão. Đầu năm Ất Dậu (1285), khi đại quân của Thoát Hoan tiến ép dữ dội, theo mật kế của triều đình, Tuệ Trung Thượng Sĩ đã chủ động sang doanh trại quân Nguyên vờ xin giảng hòa để thăm dò thực lực và làm chùng nhuệ khí đối phương. Ngay sau khi hoàn thành sứ mệnh nghi binh, tháng 5 năm 1285, ông trực tiếp chỉ huy một cánh quân tinh nhuệ phối hợp đánh tan quân giặc tại trận Tây Kết, Hàm Tử và truy kích Thoát Hoan tháo chạy qua sông Như Nguyệt về biên giới.
Phối hợp đại thắng năm 1288 và tước vị Thượng phụ
Bước sang cuộc kháng chiến lần thứ ba (1287–1288), từ địa bàn chiến lược lộ Hồng và vùng Đông Triều, đạo quân của Tuệ Trung Thượng Sĩ đã giữ vai trò hậu thuẫn vững chắc cho mặt trận thủy chiến tại chiến thắng Vân Đồn năm 1288 cũng như trận quyết chiến chiến lược tại bãi cọc Yên Giang Quảng Yên thuộc khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh, góp phần làm nên chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 lừng lẫy. Sau ngày toàn thắng, vua Trần Nhân Tông xét công lao đặc biệt của người bác ruột bèn tấn phong ông lên ngôi vị Thượng phụ (bậc cha cao quý của nhà vua) và ban hiệu là Tuệ Trung Thượng Sĩ — danh hiệu tôn vinh bậc đại trí tuệ vượt lên trên mọi hình tướng thế gian.

Tư tưởng Hòa quang đồng trần của Tuệ Trung Thượng Sĩ và Trúc Lâm
Sau khi hoàn thành sứ mệnh bảo vệ giang sơn, Hưng Ninh Vương lui về lập Dưỡng Chân Trang để chuyên tâm giảng dạy đạo Thiền. Triết lý sống tự tại giữa đời thường của ông đã trở thành kim chỉ nam khai mở dòng Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.
Triết lý Hòa quang đồng trần và Phản quan tự kỷ
Cốt tủy trong tư tưởng triết học của Tuệ Trung Thượng Sĩ được đúc kết qua phương châm "Hòa quang đồng trần" (Hòa ánh sáng trí tuệ vào bụi trần gian, sống giữa thế tục mà tâm không nhiễm bụi trần). Ông kịch liệt phê phán lối tu hành hình thức, chấp trước vào câu chữ kinh điển hay trốn tránh trách nhiệm xã hội. Trong bài Phóng cuồng ca (Bài ca ngông cuồng tự tại), ông viết những câu thơ đầy bản lĩnh giải thoát "Biết vọng vốn là chân / Thấy Phật là thấy tâm". Khi thái tử Trần Khâm (sau là vua Trần Nhân Tông) thỉnh cầu chỉ dạy cái gốc của Thiền, Tuệ Trung Thượng Sĩ đã trao truyền mệnh đề "Phản quan tự kỷ bổn phận sự, bất tùng tha đắc" (Quay lại soi chiếu chính bản tâm mình là bổn phận cốt lõi, không thể tìm cầu từ bên ngoài), mở ra con đường tự chủ tâm linh cho văn hóa Đại Việt.
Ân sư truyền lửa cho Phật hoàng Trần Nhân Tông
Mặc dù không cạo đầu xuất gia làm tăng sĩ trong chùa và không tự nhận mình là Tổ thứ nhất, nhưng toàn bộ lịch sử Phật giáo Việt Nam đều tôn vinh Tuệ Trung Thượng Sĩ là bậc Tổ sư tiền bối đặt nền móng trực tiếp cho sự ra đời của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Chính vua Trần Nhân Tông trong bài bạt viết cho sách Thượng sĩ ngữ lục đã thành kính thừa nhận rằng toàn bộ sự giác ngộ của ngài và tư tưởng Cư trần lạc đạo đều bắt nguồn từ sự khai thị của người bác ruột Tuệ Trung Thượng Sĩ. Bên cạnh vua Trần Nhân Tông, ông còn trực tiếp dạy đạo cho cháu ruột là Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng và nhiều bậc danh sĩ thời Trần.
| Niên đại lịch sử | Sự kiện trọng đại và Trước tác của Tuệ Trung Thượng Sĩ tại Việt Nam | Không gian địa lý gắn liền |
|---|---|---|
| Năm 1230 (Canh Dần) | Trần Tung sinh ra, là con trai trưởng của An Sinh Vương Trần Liễu và Thiện Đạo Quốc mẫu | Kinh thành Thăng Long và Tức Mặc |
| Năm 1237 (Đinh Dậu) | Theo cha về thái ấp An Sinh tại Đông Triều; được triều đình phong tước Hưng Ninh Vương | An Sinh, Đông Triều (Quảng Ninh) |
| Năm 1250 – 1265 | Tham vấn Thiền sư Tiêu Dao (Quốc sư Phù Vân), thấu triệt tâm ấn Thiền tông và lập Dưỡng Chân Trang | Yên Tử, Đông Triều và lộ Hồng |
| Năm 1270 – 1278 | Được vua Trần Thánh Tông kính trọng tôn xưng là Tuệ Trung Thượng Sĩ; khai thị thiền học cho Trần Nhân Tông | Kinh thành Thăng Long và An Sinh |
| Năm 1285 (Ất Dậu) | Thực hiện kế trá hàng nghi binh Thoát Hoan và trực tiếp chỉ huy quân sĩ phản công tại Tây Kết, Hàm Tử | Lộ Hồng, Tây Kết, Thăng Long |
| Năm 1288 (Mậu Tý) | Phối hợp bảo vệ hậu phương Hải Đông trong chiến dịch Vân Đồn - Bạch Đằng; được phong chức Thượng phụ | Đông Triều, Quảng Yên (Quảng Ninh) |
| Năm 1289 – 1290 | Lui về Dưỡng Chân Trang thuyết pháp, sáng tác Phóng cuồng ca, Phật tâm ca và 49 bài thơ kệ chữ Hán | Tịnh Bang (lộ Hồng) và Đông Triều |
| Năm 1291 (Tân Mão) | An nhiên nằm nghiêng theo thế sư tử viên tịch ngày 1 tháng 4 âm lịch ở tuổi 62 | Dưỡng Chân Trang và An Sinh (Đông Triều) |
| Năm 1299 – 1308 | Vua Trần Nhân Tông và Nhị tổ Pháp Loa biên tập, san định và khắc in bộ kinh điển Thượng sĩ ngữ lục | Núi Yên Tử và Chùa Quỳnh Lâm (Quảng Ninh) |
Giá trị bộ kinh điển Thượng sĩ ngữ lục của Tuệ Trung Thượng Sĩ
Toàn bộ tinh hoa triết học, thi ca và những cuộc đối thoại cơ phong của vị đại cư sĩ thời Trần đã được lưu giữ trọn vẹn trong bộ sách Thượng sĩ ngữ lục. Đây là một trong những kiệt tác văn học và triết học quý giá nhất của nền văn hiến Đại Việt.
Quá trình kết tập và khắc bản gỗ thời Trần
Sau khi Tuệ Trung Thượng Sĩ viên tịch năm Tân Mão (1291), đệ tử kiêm người cháu ruột của ông là Hoàng đế Trần Nhân Tông cùng Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng đã dày công sưu tầm toàn bộ các bản ghi chép pháp ngữ, đối thoại vấn đáp với học trò và các bài thơ kệ của ông. Vua Trần Nhân Tông đích thân khảo đính từng chữ, viết bài Thượng sĩ hành trạng (tiểu sử hành trạng của Thượng sĩ) ở cuối sách, rồi giao cho Nhị tổ Thiền sư Pháp Loa biên tập hoàn chỉnh thành bộ Thượng sĩ ngữ lục gồm ba quyển. Bộ sách sau đó được khắc ván in tại trung tâm Phật giáo chùa Quỳnh Lâm (Đông Triều) và lưu truyền trong hệ thống Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm tại chùa Vĩnh Nghiêm.
Bốn mươi chín bài thơ kệ và Phóng cuồng ca
Trong phần thơ văn của Thượng sĩ ngữ lục, Tuệ Trung Thượng Sĩ để lại 49 bài thơ chữ Hán cùng hàng chục bài tụng cổ, kệ tán Phật Tổ mang phong cách nghệ thuật phóng khoáng, hào sảng hiếm thấy trong văn học trung đại. Nổi bật nhất là hai tác phẩm trường thiên Phóng cuồng ca và Phật tâm ca, nơi tác giả sử dụng nhịp thơ dồn dập, tự do biến hóa từ câu ba chữ, năm chữ đến bảy chữ, chín chữ để diễn tả tâm thái ung dung tự tại của bậc đại trượng phu trước mọi biến thiên sinh tử. Những vần thơ như "Trời đất liếc mắt xem / Ngàn núi vạn sông đều là nhà" của Tuệ Trung Thượng Sĩ đã nâng thi ca thiền học thời Trần lên tầm cao triết mỹ vượt thời đại.
Thời khắc Tuệ Trung Thượng Sĩ viên tịch và câu chuyện sinh tử
Nếu cuộc đời của Hưng Ninh Vương Trần Tung là một bài ca tự do giữa cõi trần, thì cách ông đón nhận cái chết lại càng thể hiện rõ bản lĩnh siêu việt của bậc thiền sư đã làm chủ hoàn toàn quy luật sinh tử.
Khai thị lẽ vô thường trước giờ phút lâm chung
Theo bài Thượng sĩ hành trạng do vua Trần Nhân Tông chấp bút, vào đầu mùa hạ năm Tân Mão (1291), khi Tuệ Trung Thượng Sĩ nhuốm bệnh tại Dưỡng Chân Trang, ông cho kê một chiếc giường gỗ ở giữa nhà rồi nằm nghiêng theo thế sư tử (thế nằm cát tường của Đức Phật khi nhập Niết bàn), mắt nhắm hờ thanh thản. Thấy các thê thiếp và người nhà đứng quanh giường bật khóc nức nở, ông mở mắt mỉm cười quở nhẹ "Sống chết là lẽ thường nhiên của tạo hóa, cớ sao lại buồn thương khóc lóc làm nhiễu động chân tính của ta". Dứt lời, vào ngày mùng 1 tháng 4 âm lịch năm Tân Mão (1291), Tuệ Trung Thượng Sĩ an nhiên thu thần viên tịch ở tuổi sáu mươi hai.
Ảnh hưởng đối với Tam tổ Trúc Lâm Yên Tử
Phong thái làm chủ sinh tử của Tuệ Trung Thượng Sĩ đã để lại ấn tượng sâu đậm và trở thành khuôn mẫu cho các vị Tổ sư của dòng thiền Trúc Lâm tại Quảng Ninh. Mười bảy năm sau ngày ông viên tịch, vào tháng 11 âm lịch năm Mậu Thân (1308), người học trò xuất sắc nhất của ông là Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông khi hóa Phật trên đỉnh am Ngọa Vân (Đông Triều, Quảng Ninh) cũng nằm nghiêng theo đúng thế sư tử và để lại bài kệ bất sinh bất diệt như bậc ân sư năm nào. Tiếp đó, Nhị tổ Pháp Loa và Tam tổ Huyền Quang tại chùa Côn Sơn đều kế thừa trọn vẹn mạch nguồn thiền học của Thượng sĩ.

Không gian di tích tưởng niệm Tuệ Trung Thượng Sĩ tại Quảng Ninh
Ngày nay, hình tượng và di sản tư tưởng của vị đại cư sĩ Hưng Ninh Vương được tôn vinh trang trọng tại các trung tâm di sản văn hóa nhà Trần và Thiền phái Trúc Lâm trên khắp địa bàn tỉnh Quảng Ninh.
Quần thể Đông Triều Yên Tử và Chùa Quỳnh Lâm
Tại vùng đất quê gốc Đông Triều và Uông Bí (tỉnh Quảng Ninh), Tuệ Trung Thượng Sĩ được phụng thờ trong hệ thống di tích quốc gia đặc biệt khu di tích nhà Trần tại Đông Triều và vùng núi Yên Tử. Tại đền An Sinh và Thái Miếu nhà Trần trên đồi Đình (xã An Sinh), Hưng Ninh Vương Trần Tung được phối thờ cùng thân phụ An Sinh Vương Trần Liễu và các vị tiên đế. Đặc biệt, tại chùa Quỳnh Lâm (Đông Triều) và chùa Hoa Yên trên núi Yên Tử (nơi có chùa Đồng Yên Tử và bảo tượng tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông), long vị và tượng thờ Tuệ Trung Thượng Sĩ luôn được đặt ở vị trí tôn kính tại nhà Tổ như bậc khai nguyên dòng thiền Trúc Lâm.
Chùa Cái Bầu Vân Đồn và lễ hội văn hóa Trúc Lâm
Hướng ra vùng biển Đông Bắc nơi Hưng Ninh Vương cùng các tướng lĩnh nhà Trần từng trấn giữ năm xưa, ngôi chùa Cái Bầu (tức Thiền viện Trúc Lâm Giác Tâm) tọa lạc bên bờ vịnh Bái Tử Long thuộc huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh cũng là không gian tâm linh tiêu biểu tôn vinh công đức của Tuệ Trung Thượng Sĩ và các danh tướng họ Trần. Hằng năm, trong các kỳ lễ hội xuân Yên Tử, lễ hội chùa Quỳnh Lâm và lễ hội đền Cửa Ông tại đền Cửa Ông, các tăng ni, Phật tử và du khách thập phương lại cùng nhau ôn lại triết lý Hòa quang đồng trần đầy nhân bản của bậc Thượng sĩ đất Việt.
Hơn bảy thế kỷ đã đi qua, tư tưởng triết học tự do và nhân cách cao đẹp của Tuệ Trung Thượng Sĩ vẫn tỏa sáng như một đỉnh cao trí tuệ của văn hóa Đại Việt thời Trần. Từ thái ấp An Sinh - Đông Triều đến non thiêng Yên Tử, di sản Thượng sĩ ngữ lục và tinh thần nhập thế của ngài tiếp tục được hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa Quảng Ninh NSSC gìn giữ và lan tỏa sâu rộng.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Danh nhân Quảng Ninh.
Bài liên quan
Doanh nhân Nguyễn Thanh Phương - Tiên phong kiến tạo hạ tầng công nghiệp
Doanh nhân Nguyễn Thanh Phương là Tổng Giám đốc Tập đoàn Sao Đỏ, người tiên phong kiến tạo hạ tầng khu công nghiệp sinh thái và cảng biển dịch vụ hiện đại.
Doanh nhân Đào Hồng Tuyển - Người lính tàu Không số mở đường xuyên biển đánh thức đảo Tuần Châu
Tìm hiểu cuộc đời doanh nhân Đào Hồng Tuyển từ người chiến sĩ Đoàn tàu Không số đến kỳ tích đắp đường xuyên biển kiến tạo cảng du thuyền đảo Tuần Châu.
Nghệ nhân Đặng Phương Lan - Người giữ hồn làn điệu hát giao duyên vịnh Hạ Long và văn hóa dân gian Đông Bắc
Tìm hiểu hành trình nghệ nhân Đặng Phương Lan sưu tầm, phục dựng và truyền dạy hát giao duyên vịnh Hạ Long, hát nhà tơ cửa đình và trang phục dân gian Quảng Ninh.




