An Sinh Vương Trần Liễu - Thân phụ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Trong lịch sử hình thành và hưng thịnh của vương triều Đông A thế kỷ XIII, An Sinh Vương Trần Liễu (1211–1251) giữ vị thế đặc biệt như người đặt nền móng kiến tạo vùng căn cứ địa chiến lược Đông Bắc và là thân phụ của những bậc anh hùng hào kiệt lừng danh dân tộc. Tại vùng đất thang mộc An Sinh thuộc Đông Triều, Quảng Ninh, di sản của Khâm Minh Đại Vương đã hóa thành cội nguồn linh thiêng của nhà Trần.
| Tiêu chí hồ sơ bách khoa | Thông tin lịch sử chính thống tại Việt Nam |
|---|---|
| Danh xưng và Tước hiệu | Hiển Hoàng, Phụng Càn Vương, An Sinh Vương, truy tôn Khâm Minh Từ Thiện Đại Vương |
| Tên húy và Niên đại | Trần Liễu (sinh năm Tân Mùi 1211 – mất ngày 1 tháng 4 âm lịch năm Tân Hợi 1251) |
| Thân phụ và Thân mẫu | Thái tổ Trần Thừa (Thượng hoàng khai quốc nhà Trần) và Thuận Từ Quốc mẫu Lê Thị |
| Gia tộc và Huynh đệ | Anh trai trưởng của vua Trần Thái Tông (Trần Cảnh), cháu gọi Thái sư Trần Thủ Độ bằng chú |
| Thái ấp và Căn cứ địa | Vùng đất An Sinh (Yên Sinh), huyện Đông Triều, lộ Hải Đông (nay thuộc Đông Triều, Quảng Ninh) |
| Phối ngẫu lịch sử | Thuận Thiên Công chúa Lý Thị Oánh và Thiện Đạo Quốc mẫu (phu nhân tại thái ấp An Sinh) |
| Hậu duệ kiệt xuất | Tuệ Trung Thượng Sĩ Trần Tung, Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, Vũ Thành Vương Trần Doãn, Nguyên Thánh Hoàng thái hậu |
| Vai trò lịch sử cốt lõi | Khai khẩn thái ấp An Sinh Đông Triều, giáo dưỡng nhân tài trụ cột cho ba cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông |
| Di tích thờ tự chính | Đền An Sinh, Thái Miếu nhà Trần (Đông Triều, Quảng Ninh), Đền Cửa Ông, Đền Kiếp Bạc |
Thân thế vương tộc và biến cố lịch sử của An Sinh Vương Trần Liễu
Là con trai trưởng của Thượng hoàng Trần Thừa trong buổi bình minh chuyển giao quyền lực từ triều Lý sang triều Trần, cuộc đời của vị vương hầu họ Trần gắn liền với những thử thách khắc nghiệt của vận nước. Từ kinh thành Thăng Long đến dòng Cái Giang dậy sóng, ông đã trải qua những bi kịch chính trị sâu sắc.
Trưởng tử họ Trần trong buổi đầu dựng nghiệp
Theo bộ quốc sử Đại Việt sử ký toàn thư, An Sinh Vương Trần Liễu sinh năm Tân Mùi (1211) tại hương Tức Mặc, phủ Thiên Trường (nay thuộc địa phận tỉnh Ninh Bình - Nam Định mở rộng), là con trai trưởng của Thái tổ Trần Thừa và bà Lê Thị, đồng thời là anh ruột của vua Trần Thái Tông (Trần Cảnh). Năm Nhâm Ngọ (1222), khi mới mười hai tuổi, Trần Liễu kết duyên cùng công chúa trưởng của vua Lý Huệ Tông là Thuận Thiên Công chúa và được triều Lý phong tước Phụng Càn Vương. Sau khi người em ruột Trần Cảnh lên ngôi hoàng đế sáng lập vương triều Trần tại Hoàng thành Thăng Long cuối năm Ất Dậu (1225), An Sinh Vương Trần Liễu với tư cách hoàng huynh đã được phong tước Hiển Hoàng và giữ chức Thái úy phụ chính năm Giáp Ngọ (1234).
Biến cố năm Đinh Dậu 1237 và cuộc hòa giải tông tộc
Một biến cố gia tộc lớn đã xảy ra vào năm Đinh Dậu (1237) khi Thái sư Trần Thủ Độ vì lo lắng cho sự nối dõi ngôi báu của vương triều mới đã ép vua Trần Thái Tông lập Thuận Thiên Công chúa — khi ấy đang là vợ của An Sinh Vương Trần Liễu và đã mang thai ba tháng — làm Thuận Thiên Hoàng hậu. Đau đớn trước nghịch cảnh, Trần Liễu đã tập hợp quân sĩ ra sông Cái khởi binh phản kháng, còn vua Trần Thái Tông vì áy náy với anh trai đã đêm tối trốn khỏi kinh thành lên núi khu di tích Yên Tử tìm gặp Quốc sư Phù Vân. Biết sức mình không thể đương đầu với triều đình, hai tuần sau Trần Liễu đóng giả người đánh cá trèo lên thuyền vua Trần Thái Tông xin hàng. Hai anh em ôm nhau khóc, nhà vua lấy thân mình che chở cho anh trước lưỡi gươm của Trần Thủ Độ và ban cho ông vùng đất An Sinh (Đông Triều, Quảng Ninh) làm thang mộc ấp kèm tước hiệu An Sinh Vương.
Công lao An Sinh Vương Trần Liễu khai mở vùng đất căn cứ Đông Triều
Rời bỏ những sóng gió nơi triều đường kinh sư để về trấn nhậm vùng đất biên viễn phía Đông Bắc từ năm 1237, vị vương trưởng họ Trần đã dồn toàn bộ tâm huyết kiến thiết vùng núi rừng An Sinh. Nơi đây nhanh chóng trở thành quê hương thứ hai của hoàng tộc và phên dậu chiến lược bảo vệ kinh thành.
Kiến thiết thái ấp An Sinh và phủ đệ vương hầu
Khi An Sinh Vương Trần Liễu đặt chân tới vùng đất An Sinh (còn gọi là Yên Sinh, nay thuộc thành phố Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh), nơi đây vốn là miền bán sơn địa hiểm trở nằm dọc sườn nam dãy núi vòng cung Đông Triều - Yên Tử, phía trước có sông Đá Vách và sông Kinh Thầy chảy qua nối thẳng ra biển Đông. Nhận rõ thế đất "tọa sơn hướng thủy, long chầu hổ phục" vừa thuận lợi cho phát triển nông nghiệp vừa là yết hầu quân sự che chở mặt Đông cho kinh đô Thăng Long, An Sinh Vương Trần Liễu đã huy động gia nô và cư dân bản địa đắp đê trị thủy, khai hoang hàng nghìn mẫu ruộng, dựng phủ đệ An Sinh và lập Tiên Miếu (tiền thân của Thái Miếu nhà Trần) trên đồi Đình để phụng thờ tổ tiên họ Trần vốn có gốc nghề chài lưới vùng biển Đông Bắc.
Phát triển kinh tế điền trang và gốm sứ bản địa
Dưới sự cai quản trực tiếp của An Sinh Vương Trần Liễu suốt mười bốn năm (1237–1251), vùng thái ấp An Sinh - Đông Triều đã vươn lên thành một trung tâm kinh tế điền trang trù phú bậc nhất lộ Hải Đông. Ông khuyến khích nhân dân trồng lúa nước, trồng cây ăn quả trên các sườn đồi — đặt nền móng cho vùng đặc sản na dai Đông Triều và vải chín sớm Phương Nam sau này — đồng thời tận dụng nguồn đất sét trắng quý giá tại địa phương để mở mang các lò gốm cổ, hình thành truyền thống làng nghề gốm sứ Đông Triều chuyên chế tác gốm men ngọc, ngói mũi hài và gạch hoa cúc phục vụ xây dựng cung điện, chùa tháp thời Trần và xuất khẩu qua thương cảng cổ Vân Đồn.

Tâm huyết An Sinh Vương Trần Liễu giáo dưỡng nhân tài đất Việt
Đóng góp vĩ đại nhất mà vị chủ nhân thái ấp An Sinh để lại cho lịch sử dân tộc Việt Nam chính là sự nghiệp sinh thành và giáo dưỡng nên những nhân vật kiệt xuất nhất của thế kỷ XIII. Chính tại vùng đất Đông Triều, ông đã truyền lửa văn võ cho các con trở thành rường cột cứu nước.
Rèn đúc Quốc công Tiết chế Trần Quốc Tuấn tại An Sinh
Tại thái ấp An Sinh (Đông Triều, Quảng Ninh), An Sinh Vương Trần Liễu đã dành trọn tâm huyết tìm kiếm những bậc danh nho, võ sư tài giỏi nhất trong thiên hạ về phủ đệ để dạy dỗ người con trai thứ ba là Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Nhờ sự rèn cặp nghiêm khắc của cha, Trần Quốc Tuấn từ nhỏ đã nổi tiếng thông tuệ, đọc rộng hiểu sâu cả văn lẫn võ, tinh thông lục nghệ và sớm định hình tư tưởng quân sự lấy dân làm gốc. Dù lúc lâm chung năm Tân Hợi (1251), An Sinh Vương Trần Liễu từng cầm tay con trăn trối nỗi niềm riêng tư, nhưng chính nền tảng giáo dục nhân cách lớn lao mà ông vun đắp tại Đông Triều và căn cứ Vạn Kiếp đã giúp Trần Quốc Tuấn biết đặt vận mệnh giang sơn lên trên hết, ba lần thống lĩnh quân dân đánh bại đế chế Nguyên Mông.
Dưỡng dục Tuệ Trung Thượng Sĩ và Nguyên Thánh Hoàng thái hậu
Không chỉ sinh thành bậc Thánh võ Trần Quốc Tuấn, An Sinh Vương Trần Liễu còn là thân phụ của những nhân vật định hình diện mạo tư tưởng và chính trị thời Trần. Con trai cả của ông là Hưng Ninh Vương Trần Tung, tức đại cư sĩ Tuệ Trung Thượng Sĩ — bậc thầy khai mở tư tưởng thiền học nhập thế và là ân sư trực tiếp dẫn dắt Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Con gái thứ năm của ông là Nguyên Thánh Thiên Cảm Hoàng thái hậu Trần Thị Thiều — Hoàng hậu của vua Trần Thánh Tông và là thân mẫu sinh ra Phật hoàng Trần Nhân Tông, trong khi cháu nội của ông là Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng trở thành vị tướng trấn thủ đồn Tĩnh Hải. Có thể khẳng định huyết thống của An Sinh Vương Trần Liễu chính là mạch nguồn hội tụ hào khí Đông A.
| Niên đại lịch sử | Sự kiện trọng đại gắn với cuộc đời và di sản của An Sinh Vương Trần Liễu | Địa danh lịch sử tại Việt Nam |
|---|---|---|
| Năm 1211 (Tân Mùi) | Trần Liễu sinh ra tại quê hương Tức Mặc, là con trai trưởng của Thái tổ Trần Thừa | Hương Tức Mặc (Ninh Bình - Nam Định) |
| Năm 1222 (Nhâm Ngọ) | Kết hôn với Thuận Thiên Công chúa của triều Lý, được phong tước Phụng Càn Vương | Kinh thành Thăng Long |
| Năm 1225 – 1230 | Vương triều Trần thành lập; sinh trưởng tử Trần Tung (Tuệ Trung Thượng Sĩ) và Trần Quốc Tuấn | Thăng Long và Tức Mặc |
| Năm 1234 (Giáp Ngọ) | Được vua em Trần Thái Tông tấn phong tước Hiển Hoàng, giữ chức Thái úy phụ chính triều đình | Kinh thành Thăng Long |
| Năm 1237 (Đinh Dậu) | Biến cố Thuận Thiên Hoàng hậu; hòa giải cùng vua Trần Thái Tông và nhận thái ấp tại vùng đất An Sinh | Sông Cái, Yên Tử và Đông Triều (Quảng Ninh) |
| Năm 1238 – 1250 | Khai khẩn điền trang An Sinh, lập Tiên Miếu thờ tổ tiên và tìm thầy dạy văn võ cho Trần Quốc Tuấn | An Sinh, Đông Triều (Quảng Ninh) |
| Năm 1251 (Tân Hợi) | Tạ thế ngày 1 tháng 4 âm lịch ở tuổi 41 tại phủ đệ An Sinh; vua Trần Thái Tông truy tặng Khâm Minh Đại Vương | An Sinh, Đông Triều (Quảng Ninh) |
| Năm 1258 (Mậu Ngọ) | Ái nữ Trần Thị Thiều trở thành Hoàng thái hậu, sinh ra hoàng tử Trần Khâm (Phật hoàng Trần Nhân Tông) | Kinh thành Thăng Long |
| Năm 1285 – 1288 | Các con trai Trần Tung, Trần Quốc Tuấn và các cháu lập đại công đánh thắng quân xâm lược Nguyên Mông | Vạn Kiếp, Vân Đồn, Bạch Đằng Giang |
| Năm 1381 (Tân Dậu) | Triều Trần xây dựng mở rộng đền An Sinh (Điện An Sinh) phụng thờ An Sinh Vương và các vị tiên đế | Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh |
Dấu ấn An Sinh Vương Trần Liễu tạ thế và lễ truy tôn
Sau mười bốn năm tận tâm gây dựng vùng đất căn cứ Đông Triều thành pháo đài vững chắc phía Đông Bắc, vị vương trưởng họ Trần đã khép lại cuộc đời ở tuổi bốn mươi mốt. Sự ra đi của ông đã gắn kết vĩnh viễn hai nhánh hoàng tộc trong tình huynh đệ ruột rà.
Lễ quốc tang trọng thể và tước hiệu Khâm Minh Đại Vương
Theo ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư, vào tháng 4 âm lịch năm Tân Hợi (1251), An Sinh Vương Trần Liễu lâm bệnh nặng rồi tạ thế tại phủ đệ An Sinh (Đông Triều, Quảng Ninh), hưởng dương 41 tuổi. Hay tin người anh ruột qua đời, vua Trần Thái Tông vô cùng thương xót, lập tức cho nghỉ họp triều nhiều ngày, thân hành về vùng đất An Sinh chủ trì tang lễ theo nghi thức quốc tang dành cho bậc đế vương. Nhà vua sắc chỉ truy tặng anh trai tước hiệu cao quý nhất là Khâm Minh Từ Thiện Đại Vương (gọi tắt là Khâm Minh Đại Vương), khẳng định vị thế chính thống của ông ngang hàng với các bậc tiên đế khai quốc của vương triều Trần.
An Sinh Đông Triều trở thành vùng đất lăng tẩm hoàng gia
Kể từ sau khi An Sinh Vương Trần Liễu được an táng tại vùng đồi núi An Sinh, vùng đất Đông Triều (Quảng Ninh) được các hoàng đế nhà Trần chính thức chọn làm nơi quy tụ sơn lăng của cả vương triều. Bởi các vị vua từ đời Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông, Trần Minh Tông, Trần Hiến Tông, Trần Dụ Tông, Trần Nghệ Tông đến Trần Giản Định Đế đều mang trong mình dòng máu ngoại tộc và nội tộc của An Sinh Vương Trần Liễu, nên Tiên Miếu do ông dựng năm xưa đã được nâng cấp thành Thái Miếu nhà Trần (Tổ miếu hoàng gia), biến Đông Triều thành thánh địa tâm linh tối cao bên cạnh quê hương hành cung Thiên Trường.
Giá trị lịch sử và bài học đoàn kết từ An Sinh Vương Trần Liễu
Nhìn lại cuộc đời nhiều biến động của Khâm Minh Đại Vương dưới lăng kính sử học khách quan, các nhà nghiên cứu đều nhận thấy vai trò bản lề của ông trong việc giữ gìn sự toàn vẹn nội bộ triều Trần trước họa ngoại xâm.
Hóa giải bi kịch cá nhân vì đại cục quốc gia
Trong lịch sử các vương triều phong kiến phương Đông, những xung đột cung đình tương tự biến cố năm Đinh Dậu (1237) thường dẫn tới những cuộc nội chiến huynh đệ tương tàn kéo dài làm suy kiệt quốc lực. Thế nhưng, quyết định buông vũ khí trên thuyền ngự để hòa giải cùng em ruột là vua Trần Thái Tông, rồi tự nguyện lui về vùng biên viễn Đông Bắc mở đất lập ấp của An Sinh Vương Trần Liễu đã giúp vương triều Trần tránh được một cuộc đổ máu nội tộc ngay trước thềm cuộc kháng chiến chống Mông Cổ lần thứ nhất (1258). Sự nhẫn nhịn và hy sinh nỗi đau riêng tư của ông cùng sự bao dung của vua Trần Thái Tông đã đặt nền tảng cho tinh thần "Phụ tử chi binh, huynh đệ hòa mục" (Quân lính một lòng như cha con, anh em hòa thuận) của thời đại Đông A.
Tầm nhìn chiến lược kiến tạo phên dậu Hải Đông
Việc An Sinh Vương Trần Liễu lựa chọn vùng núi rừng và cửa sông An Sinh - Đông Triều làm nơi tụ cư, phát triển điền trang và huấn luyện quân sĩ đã tạo dựng cho Đại Việt một hậu phương chiến lược vô giá ở phía Đông Bắc. Chính từ bàn đạp thái ấp An Sinh này, các con và cháu của ông như Trần Quốc Tuấn, Tuệ Trung Thượng Sĩ, Trần Quốc Tảng và Trần Khánh Dư đã thiết lập tuyến phòng thủ liên hoàn nối liền Vạn Kiếp — Đông Triều — khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh — Cửa Ông — Vân Đồn, làm nên chiến thắng Vân Đồn năm 1288 và chiến thắng Bạch Đằng năm 1288.

Quần thể đền An Sinh và di tích thờ tự An Sinh Vương Trần Liễu
Ngày nay, tên tuổi và tước hiệu của vị vương trưởng họ Trần đã hóa thân vào địa danh lịch sử xã An Sinh và ngôi đền An Sinh cổ kính tại thành phố Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. Đây là điểm tựa tâm linh trọng yếu trong quần thể di sản văn hóa nhà Trần.
Kiến trúc Đền An Sinh và hệ thống lăng tẩm
Trung tâm thờ tự chính của An Sinh Vương Trần Liễu là ngôi Đền An Sinh (vốn là Điện An Sinh xây dựng từ năm 1381 thời Trần Phế Đế) tọa lạc tại xã An Sinh, thành phố Đông Triều, nằm ở vị trí trung tâm của di tích quốc gia đặc biệt khu di tích nhà Trần tại Đông Triều. Ngôi đền được quy hoạch trên thế đất đồi thoai thoải rộng hơn 8 héc-ta, phía trước có hồ nước phẳng lặng và cổng Tam quan uy nghiêm, bên trong Tiền đường, Trung đường và Hậu cung phối thờ Khâm Minh Từ Thiện Đại Vương Trần Liễu, Thiện Đạo Quốc mẫu, Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn cùng tám vị hoàng đế thời Trần. Bao quanh đền An Sinh là hệ thống lăng tẩm hoàng gia như lăng Tư Phúc, lăng Thái Đường, lăng Mục Lăng, lăng Ngải Sơn và các chốn tổ am Ngọa Vân, chùa Quỳnh Lâm.
Lễ hội đền An Sinh và mạch nguồn tri ân hậu thế
Hằng năm, từ ngày 20 đến ngày 22 tháng 8 âm lịch (gắn liền với dịp tưởng niệm ngày hóa của Hưng Đạo Đại Vương và tri ân An Sinh Vương Trần Liễu cùng các vua Trần), nhân dân Quảng Ninh và du khách thập phương lại nô nức hội tụ về Đông Triều dự lễ hội truyền thống đền An Sinh với các nghi thức tế lễ trang nghiêm, rước nước và diễn xướng dân gian. Ngoài đền An Sinh và Thái Miếu tại Đông Triều, Khâm Minh Đại Vương còn được phối thờ trang trọng tại di tích quốc gia đặc biệt đền Cửa Ông trong dịp lễ hội đền Cửa Ông, tại đền Kiếp Bạc trong lễ hội mùa thu Côn Sơn Kiếp Bạc, cũng như tại đền Trần Nam Định và đền Trần Thương.
Trải qua tám thế kỷ lịch sử, công đức khai mở vùng đất Đông Triều và sinh thành những bậc vĩ nhân cứu nước của An Sinh Vương Trần Liễu vẫn vẹn nguyên giá trị trong dòng chảy văn hiến dân tộc Việt Nam. Từ phủ đệ An Sinh năm xưa đến quần thể đền miếu, lăng tẩm cổ kính dưới chân núi Bảo Đài hôm nay, di sản của Khâm Minh Đại Vương luôn được chuyên trang Quảng Ninh NSSC trân trọng bảo tồn và phát huy.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Danh nhân Quảng Ninh.
Bài liên quan
Doanh nhân Nguyễn Thanh Phương - Tiên phong kiến tạo hạ tầng công nghiệp
Doanh nhân Nguyễn Thanh Phương là Tổng Giám đốc Tập đoàn Sao Đỏ, người tiên phong kiến tạo hạ tầng khu công nghiệp sinh thái và cảng biển dịch vụ hiện đại.
Doanh nhân Đào Hồng Tuyển - Người lính tàu Không số mở đường xuyên biển đánh thức đảo Tuần Châu
Tìm hiểu cuộc đời doanh nhân Đào Hồng Tuyển từ người chiến sĩ Đoàn tàu Không số đến kỳ tích đắp đường xuyên biển kiến tạo cảng du thuyền đảo Tuần Châu.
Tuệ Trung Thượng Sĩ - Bậc đại thiền sư đặt nền móng Thiền phái Trúc Lâm
Tuệ Trung Thượng Sĩ Trần Tung là danh tướng chống quân Nguyên Mông và bậc đại thiền sư khai mở tư tưởng Hòa quang đồng trần cho Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.




