Bỏ qua đến nội dung

Nghệ nhân Đặng Phương Lan - Người giữ hồn làn điệu hát giao duyên vịnh Hạ Long và văn hóa dân gian Đông Bắc

Bền bỉ thực địa qua nhiều thập kỷ tại các vạn chài ven biển và thôn bản miền núi, nghệ nhân Đặng Phương Lan đã ghi âm, hệ thống hóa hàng trăm khúc ca cổ của ngư dân Hạ Long cũng như khôi phục nguyên bản nghi thức ca trù cửa đình và mỹ thuật phục trang truyền thống.

NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Khung cảnh làng chài cổ trên vịnh Hạ Long nơi gắn liền với hành trình bảo tồn dân ca của nghệ nhân Đặng Phương Lan

Trong hành trình bảo tồn và phát huy kho tàng di sản văn hóa phi vật thể vùng Đông Bắc Việt Nam, nghệ nhân Đặng Phương Lan là một gương mặt tiêu biểu đã dành trọn tâm huyết sưu tầm, phục dựng và truyền dạy các loại hình diễn xướng dân gian tỉnh Quảng Ninh. Từ những làn điệu hát giao duyên mộc mạc của ngư dân làng chài cổ trên mặt nước di sản đến nghệ thuật hát nhà tơ cửa đình và trang phục thổ cẩm các dân tộc vùng cao, bà đã góp phần giữ gìn hồn cốt văn hóa bản địa qua nhiều thế hệ.

Tiêu chí hồ sơ nhân vật bách khoaThông tin lịch sử và di sản văn hóa tại Việt Nam
Danh hiệu và Họ tênNghệ nhân Ưu tú Đặng Phương Lan (nhà sưu tầm và thực hành di sản văn hóa dân gian Quảng Ninh)
Không gian hoạt động chínhThành phố Hạ Long, thị xã Quảng Yên, Vân Đồn, Móng Cái và vùng cao Bình Liêu (tỉnh Quảng Ninh)
Phân nhóm thực thểNhóm 7C — Nghệ nhân, Doanh nhân gây dựng Thương hiệu Sản vật & Nghề bản địa
Di sản diễn xướng bảo tồnHát giao duyên trên vịnh Hạ Long, hát đám cưới trên thuyền, hát đúm và hát nhà tơ – hát cửa đình
Không gian làng chài gắn liềnCác làng chài cổ Cửa Vạn, Vung Viêng, Ba Hang, Cặp Dè trên vùng lõi Di sản vịnh Hạ Long
Di sản trang phục dân gianNghiên cứu và phục dựng trang phục truyền thống, hoa văn thêu thổ cẩm người Dao, Tày, Sán Chỉ
Hoạt động truyền dạy tiêu biểuMở lớp truyền dạy dân ca biển cho thanh thiếu niên vạn chài và các câu lạc bộ văn nghệ dân gian
Đóng góp cho du lịch di sảnĐưa nghệ thuật hát giao duyên và trình diễn văn hóa bản địa vào Trung tâm Văn hóa nổi Cửa Vạn
Công trình sưu tầm tiêu biểuHệ thống hóa hàng trăm lời cổ hát giao duyên, hát chèo đường và nghi thức diễn xướng cửa đình
Hệ sinh thái di sản kết nốiVịnh Hạ Long, đình Trà Cổ, đình Quan Lạn, cao nguyên Bình Liêu và Bảo tàng Quảng Ninh

Mạch nguồn văn hóa biển đảo và cơ duyên của nghệ nhân Đặng Phương Lan

Vùng đất Quảng Ninh không chỉ được biết đến như một trung tâm công nghiệp khai khoáng hay kỳ quan địa chất карст biển đảo, mà còn là nơi giao thoa của văn hóa cư dân vạn chài vùng vịnh với bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số miền núi Đông Bắc. Gắn bó cả cuộc đời với công tác văn hóa cơ sở, người nghệ nhân đất Mỏ đã sớm nhận ra sứ mệnh cấp thiết phải ghi chép và bảo vệ những vốn quý dân gian trước nguy cơ mai một.

Không gian văn hóa vạn chài trên mặt nước vịnh Hạ Long

Trải qua hàng trăm năm sinh sống lênh đênh trên những chiếc thuyền nan và nhà bè gỗ nép mình dưới chân các dãy đảo đá vôi của vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long, cộng đồng ngư dân tại các làng chài cổ Cửa Vạn, Vung Viêng, Cống Đầm, Ba Hang đã sáng tạo nên một nền văn hóa tinh thần vô cùng phong phú. Trong nhịp sống gắn liền với con nước thủy triều và những đêm trăng sáng giữa mênh mông sóng nước gần khu vực hang Sửng Sốt hay hang Đầu Gỗ, tiếng hát chính là phương tiện giao tiếp tâm tình, sẻ chia nỗi nhọc nhằn nghề biển và kết nối duyên lứa của những chàng trai, cô gái vạn chài.

Trong những chuyến đi điền dã văn hóa xuống tận các bè cá và thuyền chài từ những thập niên cuối thế kỷ XX, nghệ nhân Đặng Phương Lan đã lắng nghe các bậc lão ngư cao tuổi cất lên những câu hát giao duyên trên vịnh Hạ Long và hát đám cưới trên thuyền mượt mà, sâu lắng. Nhận thấy thế hệ nghệ nhân cao tuổi nắm giữ trọn vẹn lề lối hát cổ ngày càng thưa vắng trong khi lớp trẻ làng chài dần chuyển lên bờ sinh sống và ít còn dịp thực hành lối hát đối đáp xưa, bà đã quyết tâm dành trọn thời gian để ghi âm, ký âm và sưu tầm từng lời ca cổ.

Trăn trở gìn giữ bản sắc dân gian vùng Đông Bắc

Không chỉ dừng chân ở các làng chài trên mặt vịnh, bước chân điền dã của nghệ nhân Đặng Phương Lan còn in dấu khắp các vùng văn hóa cổ truyền từ vùng đảo Hà Nam (Quảng Yên), huyện đảo Vân Đồn, vùng biên giới Móng Cái cho tới các bản làng vùng cao Bình Liêu, Ba Chẽ, Tiên Yên. Ở mỗi vùng đất, bà đều tỉ mỉ ghi chép sự đa dạng của các loại hình nghệ thuật dân gian bản địa như hát đúm vùng cửa sông Bạch Đằng, hát nhà tơ – hát cửa đình tại các ngôi đình cổ ven biển, hát Soọng cô của người Sán Chỉ, hát Sình ca của người Cao Lan và hát Pả dung của đồng bào dân tộc Dao.

Từ góc nhìn của một người làm công tác bảo tồn văn hóa tâm huyết, nghệ nhân Đặng Phương Lan luôn tâm niệm rằng mỗi làn điệu dân ca hay mỗi họa tiết hoa văn trên tà áo cổ truyền đều là bộ sử biên niên sống động bằng âm thanh và sắc màu của cộng đồng cư dân địa phương. Nếu không kịp thời sưu tầm, phân loại khoa học và đưa di sản trở lại đời sống thực hành đương đại thì những giá trị tinh thần vô giá ấy sẽ dần chìm vào quên lãng trước làn sóng đô thị hóa nhanh chóng.

Bảo tồn hát giao duyên vịnh Hạ Long của nghệ nhân Đặng Phương Lan

Đóng góp nổi bật nhất làm nên tên tuổi của bà trong bức tranh văn hóa tỉnh Quảng Ninh chính là công trình sưu tầm, phục dựng hoàn chỉnh quy trình diễn xướng hát giao duyên và hát đám cưới cổ truyền của ngư dân vạn chài Hạ Long. Nhờ tâm huyết của bà, những giai điệu mộc mạc trên sóng nước đã được hồi sinh trọn vẹn.

Cấu trúc làn điệu hát chèo đường và hát đám cưới

Theo kết quả nghiên cứu và phục dựng của nghệ nhân Đặng Phương Lan, nghệ thuật hát giao duyên của ngư dân trên vịnh Hạ Long là một hệ thống diễn xướng dân gian có cấu trúc chặt chẽ gồm nhiều chặng hát gắn liền với nghi thức hôn lễ cổ truyền và sinh hoạt giao lưu trên thuyền. Mở đầu cuộc hát bao giờ cũng là lối hát chào hỏi, hát mời trầu, tiếp đến là các làn điệu hát chèo đường (còn gọi là hát đường trường trên biển), hát đố giảng, hát họa bốn mùa hoa quả, hát trách, hát khuyên và kết thúc bằng khúc hát giã bạn đầy lưu luyến khi bình minh ló rạng trên mặt vịnh.

Điểm độc đáo nhất của loại hình âm nhạc dân gian này được nghệ nhân Đặng Phương Lan chỉ rõ là lối hát hoàn toàn mộc (hát chay không dùng nhạc cụ đệm), lấy chính tiếng sóng biển vỗ vào mạn thuyền gỗ và tiếng mái chèo khua nước nhịp nhàng làm tiết tấu nâng đỡ giọng ca. Giọng hát của người dân vạn chài vừa có độ vang rền, khỏe khoắn để vượt qua không gian mặt biển mênh mông, vừa có những tiếng luyến láy, ngân nga mềm mại như làn nước vịnh Hạ Long lúc chiều buông, phản ánh tâm hồn phóng khoáng, trọng nghĩa tình của con người miền biển.

Đưa dân ca làng chài vào không gian văn hóa Cửa Vạn

Để di sản không chỉ nằm yên trên trang giấy nghiên cứu, nghệ nhân Đặng Phương Lan đã trực tiếp tham gia biên dựng kịch bản thực cảnh và huấn luyện đội ngũ hạt nhân văn nghệ biểu diễn thường xuyên tại Trung tâm Văn hóa nổi Cửa Vạn — mô hình bảo tàng sinh thái văn hóa biển đầu tiên tại Việt Nam đặt ngay giữa lòng vịnh Hạ Long. Tại không gian nhà bè truyền thống giữa bốn bề núi đá vôi trùng điệp, những câu hát giao duyên đối đáp giữa nam và nữ ngư dân trên chiếc thuyền nan do bà phục dựng đã trở thành điểm nhấn văn hóa đặc sắc bậc nhất đối với du khách trong nước và quốc tế.

Việc kết hợp bảo tồn di sản âm nhạc dân gian với phát triển du lịch văn hóa bền vững tại Cửa Vạn và khu vực đảo Tuần Châu không chỉ giúp quảng bá chiều sâu văn hóa con người Hạ Long bên cạnh giá trị địa chất thiên nhiên, mà còn tạo ra nguồn sinh kế văn hóa chính đáng cho chính con cháu các gia đình ngư dân làng chài khi tham gia biểu diễn, thuyết minh và giữ gìn nghề truyền thống của cha ông.

Không gian trình diễn nghệ thuật hát nhà tơ và diễn xướng dân gian cổ truyền trang nghiêm
Không gian trình diễn nghệ thuật hát nhà tơ và diễn xướng dân gian cổ truyền trang nghiêm

Phục dựng hát nhà tơ và trang phục cổ của nghệ nhân Đặng Phương Lan

Bên cạnh văn hóa vạn chài trên vịnh, tâm huyết của người nghệ nhân ưu tú còn trải rộng sang việc khôi phục không gian diễn xướng tín ngưỡng hát cửa đình dọc tuyến biển Đông Bắc và bảo tồn nghệ thuật tạo hình trang phục thổ cẩm của các dân tộc thiểu số vùng núi Quảng Ninh.

Hồi sinh lề lối hát nhà tơ hát cửa đình vùng biển

Trong lịch sử văn hóa tín ngưỡng vùng duyên hải Bắc Bộ, nghệ thuật hát nhà tơ – hát cửa đình (một nhánh đặc sắc của ca trù gắn liền với nghi lễ thờ Thành hoàng làng tại các đình, đền vùng biển) từng phát triển rực rỡ tại Quảng Yên, Vân Đồn và Móng Cái. Nghệ nhân Đặng Phương Lan đã phối hợp chặt chẽ với các nghệ nhân cao tuổi tại các vùng di sản để sưu tầm lại hệ thống thể cách múa hát chúc hỗ, múa bỏ bộ, hát giai, hát đại thạch được trình diễn trang nghiêm trong các kỳ đại lễ tại đình Trà Cổ trong dịp lễ hội đình Trà Cổ nơi địa đầu bán đảo Trà Cổ, cũng như tại đình Quan Lạn trong mùa lễ hội truyền thống Vân Đồn trên đảo Quan Lạn.

Qua quá trình khảo cứu công phu của nghệ nhân Đặng Phương Lan, từng động tác múa dâng hương, từng nhịp phách tre giòn giã của đào nương hòa cùng tiếng đàn đáy trầm hùng của kép đàn và tiếng trống chầu điểm nhịp trước hương án Thành hoàng đã được phục dựng đúng chuẩn mực cổ truyền. Hoạt động này đã góp phần quan trọng vào việc hoàn thiện hồ sơ khoa học tôn vinh giá trị di sản văn hóa phi vật thể của nghệ thuật diễn xướng cửa đình tại tỉnh Quảng Ninh.

Bảo tồn trang phục thổ cẩm các dân tộc vùng Đông Bắc

Song hành với nghệ thuật âm nhạc dân gian, nghệ nhân Đặng Phương Lan còn dành nhiều năm nghiên cứu chuyên sâu về kỹ thuật cắt may, nhuộm chàm và nghệ thuật thêu hoa văn trên trang phục truyền thống của đồng bào các dân tộc Dao Thanh Y, Dao Thanh Phán, Tày, Sán Chỉ, Sán Dìu sinh sống tại cao nguyên Bình Liêu, Tiên Yên, Ba Chẽ và vùng đồi Hoành Bồ. Bà đặc biệt trân trọng giá trị thẩm mỹ và triết lý vũ trụ quan ẩn chứa trong nghề thêu thổ cẩm người Dao Quảng Ninh — nơi người phụ nữ Dao thêu từ mặt trái của tấm vải chàm mà không cần khung mẫu vẽ sẵn để tạo nên các họa tiết hình cây thông, hoa hồi, chim muông và dấu ấn bàn chân Bàn Vương tinh xảo ở mặt phải.

Bà đã sưu tầm, phục chế hàng chục bộ trang phục cổ nguyên bản cùng hệ thống trang sức bạc chạm khắc thủ công, mũ đội đầu của cô dâu người Dao và trang phục nghi lễ trong lễ hội đình Lục Nà hay lễ hội Kiêng gió người Dao Bình Liêu để phục vụ công tác trưng bày tại Bảo tàng Quảng Ninh và giới thiệu trong các sự kiện giao lưu văn hóa lớn như lễ hội Carnaval Hạ Long.

Giai đoạn và Lĩnh vực di sảnHoạt động sưu tầm và Đóng góp của nghệ nhân Đặng Phương Lan tại Việt NamKhông gian địa lý gắn liềnGiá trị bảo tồn và lan tỏa di sản văn hóa
Giai đoạn điền dã làng chài cổSưu tầm, ghi âm và ký âm hàng trăm làn điệu hát giao duyên, hát đám cưới của ngư dân vạn chàiCác làng chài Cửa Vạn, Vung Viêng trên vịnh Hạ LongCứu nguy và hệ thống hóa kho tàng dân ca biển trước nguy cơ thất truyền
Giai đoạn phục dựng diễn xướngBiên dựng quy trình hát chèo đường, hát mời trầu, hát đối đáp tại Trung tâm Văn hóa nổi Cửa VạnVùng lõi Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ LongBiến di sản phi vật thể thành sản phẩm văn hóa đặc sắc trên mặt vịnh
Giai đoạn khôi phục hát cửa đìnhPhục dựng lề lối hát nhà tơ – hát cửa đình và múa nghi lễ tại các ngôi đình cổ ven biển Đông BắcĐình Trà Cổ (Móng Cái), Đình Quan Lạn (Vân Đồn), Quảng YênGìn giữ không gian âm nhạc tín ngưỡng cổ truyền vùng biên viễn hải đảo
Giai đoạn bảo tồn trang phục cổNghiên cứu, sưu tầm và phục chế trang phục thêu thổ cẩm người Dao Thanh Y, Dao Thanh Phán, Tày, Sán ChỉBình Liêu, Ba Chẽ, Tiên Yên, Hạ Long (Quảng Ninh)Tôn vinh tri thức thêu dệt thủ công và bản sắc thẩm mỹ các dân tộc thiểu số
Giai đoạn truyền dạy thế hệ trẻMở lớp đào tạo hạt nhân văn nghệ, câu lạc bộ dân ca trường học và cộng đồng cư dân địa phươngToàn tỉnh Quảng NinhXây dựng đội ngũ nghệ nhân kế cận tiếp nối mạch nguồn văn hóa bản địa
Không gian bến thuyền và nhà bè tại làng chài cổ Cửa Vạn nơi bảo tồn sinh hoạt văn hóa ngư dân vịnh Hạ Long
Không gian bến thuyền và nhà bè tại làng chài cổ Cửa Vạn nơi bảo tồn sinh hoạt văn hóa ngư dân vịnh Hạ Long

Công tác truyền dạy thế hệ trẻ của nghệ nhân Đặng Phương Lan

Hiểu rõ rằng sức sống đích thực của di sản văn hóa phi vật thể nằm ở sự trao truyền liên tục từ thế hệ này sang thế hệ khác trong cộng đồng chủ thể, người nghệ nhân ưu tú đã dành phần lớn thời gian và tâm sức của mình cho sự nghiệp giảng dạy, ươm mầm tình yêu dân ca cho thanh thiếu niên vùng Mỏ.

Các lớp học dân ca bên bến thuyền và trường học

Từ nhiều năm qua, hình ảnh nghệ nhân Đặng Phương Lan tận tình chỉnh sửa từng cách lấy hơi, nhả chữ, luyến láy cho các em nhỏ con cháu ngư dân làng chài Cửa Vạn, Vung Viêng tại khu tái định cư Cái Xà Cong (phường Hà Phong, thành phố Hạ Long) đã trở nên vô cùng thân thuộc. Dù các gia đình ngư dân đã chuyển lên đất liền sinh sống để đảm bảo điều kiện học tập và an sinh xã hội, bà vẫn kiên trì phối hợp với Ban Quản lý vịnh Hạ Long và chính quyền địa phương tổ chức các câu lạc bộ truyền dạy dân ca biển ngay tại nhà văn hóa khu phố và các trường tiểu học, trung học cơ sở ven biển.

Phương pháp truyền dạy của nghệ nhân Đặng Phương Lan không chỉ là dạy thuộc lòng câu hát mà còn giảng giải cặn kẽ cho các em hiểu ý nghĩa của từng điển tích, từng hình ảnh ẩn dụ về con thuyền, bến nước, ngọn núi Bài Thơ hay hòn Trống Mái trong lời ca của ông bà xưa. Nhờ sự dìu dắt ân cần ấy, hàng chục em nhỏ con em ngư dân đã có thể tự tin cất cao tiếng hát giao duyên mượt mà, trở thành những thuyết minh viên và diễn viên nhỏ tuổi đầy tự hào của quê hương di sản.

Kết nối mạng lưới câu lạc bộ văn nghệ dân gian

Không chỉ truyền dạy cho thiếu nhi làng chài, nghệ nhân Đặng Phương Lan còn là người cố vấn chuyên môn tận tụy cho hàng chục câu lạc bộ hát đúm tại thị xã Quảng Yên, câu lạc bộ hát nhà tơ – hát cửa đình tại Móng Cái, Đầm Hà, Vân Đồn và các đội văn nghệ dân gian tại Bình Liêu, Tiên Yên. Bà trực tiếp biên soạn tài liệu hướng dẫn thực hành diễn xướng, hỗ trợ dàn dựng các chương trình tham gia Liên hoan Tiếng hát Làng Sen, Liên hoan Dân ca Việt Nam và các kỳ hội diễn nghệ thuật quần chúng toàn quốc, mang về nhiều huy chương vàng, huy chương bạc cho phong trào văn hóa nghệ thuật tỉnh Quảng Ninh.

Trong bức tranh âm nhạc vùng Đông Bắc — nơi vừa có những ca khúc cách mạng hào sảng ca ngợi người thợ mỏ qua giọng ca của Nghệ sĩ Nhân dân Quang Thọ, vừa có những làn điệu dân ca cổ truyền ngàn năm — sự bền bỉ của bà đã tạo nên chiếc cầu nối vững chắc giữa quá khứ và hiện tại, giúp vốn cổ dân tộc luôn hiện diện sống động trong đời sống tinh thần của người dân hôm nay.

Tầm vóc di sản văn hóa từ cống hiến của nghệ nhân Đặng Phương Lan

Trải qua hàng chục năm miệt mài góp nhặt từng câu hát cổ bên sóng nước Hạ Long và từng đường kim mũi chỉ nơi bản làng biên cương, hành trình lao động nghệ thuật của bà là minh chứng cao đẹp cho lòng tận tụy vì nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Đánh thức nguồn lực văn hóa cho phát triển bền vững

Những công trình sưu tầm và phục dựng thực tế của nghệ nhân Đặng Phương Lan đã góp phần khẳng định một triết lý phát triển quan trọng tại tỉnh Quảng Ninh: văn hóa bản địa chính là nguồn lực nội sinh vô giá để nâng tầm giá trị kinh tế du lịch di sản. Khi du khách đến với vịnh Hạ Long không chỉ để ngắm nhìn vẻ đẹp hùng vĩ của núi đá hang động mà còn được lắng nghe khúc hát giao duyên sâu lắng tại Cửa Vạn, được thưởng thức nhịp phách hát cửa đình cổ kính và chiêm ngưỡng sắc màu thổ cẩm vùng Đông Bắc, trải nghiệm văn hóa ấy sẽ để lại ấn tượng nhân văn sâu đậm không thể phai mờ.

Tấm gương tận tụy gìn giữ hồn cốt dân gian đất Mỏ

Danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú cùng nhiều giải thưởng văn học nghệ thuật cao quý mà Nhà nước và tỉnh Quảng Ninh trao tặng cho nghệ nhân Đặng Phương Lan là sự ghi nhận xứng đáng đối với một cuộc đời lặng lẽ hiến dâng cho di sản. Tấm gương làm việc khoa học, nghiêm cẩn và tình yêu thương chân thành của bà dành cho những người dân chài lưới, những phụ nữ thêu thổ cẩm vùng cao đã truyền cảm hứng sâu sắc cho đội ngũ cán bộ văn hóa trẻ trên hành trình bảo vệ di sản phi vật thể quốc gia.

Giữa mênh mông sóng nước kỳ quan thiên nhiên thế giới, những câu hát giao duyên mộc mạc vẫn ngày ngày ngân vang như lời tri ân gửi tới tâm huyết giữ lửa của nghệ nhân Đặng Phương Lan. Toàn bộ tư liệu về các loại hình diễn xướng dân gian và hành trình bảo tồn văn hóa bản địa của bà đang tiếp tục được cổng thông tin Quảng Ninh NSSC trân trọng lưu giữ, số hóa và lan tỏa rộng rãi tới cộng đồng yêu di sản Việt Nam.

Chia sẻ:
QC

NSSC Quảng Ninh

quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Doanh nhân Quảng Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất