Lễ hội đền Cửa Ông - Hào khí Đông A nơi cửa biển Đông Bắc
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Mỗi độ xuân về vào đầu tháng Hai âm lịch và dịp thu sang tháng Tám âm lịch tại phường Cửa Ông, thành phố Cẩm Phả, lễ hội đền Cửa Ông lại ngân vang tiếng trống hội hào hùng giữa non nước miền biên viễn. Không gian di tích lịch sử quốc gia đặc biệt hướng mặt ra vùng vịnh biếc trở thành điểm hội tụ tâm thức uống nước nhớ nguồn, tôn vinh khí phách trấn giữ bờ cõi của bậc tiền nhân.
Căn nguyên lịch sử và công đức tiền nhân trong lễ hội đền Cửa Ông
Trải qua hơn bảy thế kỷ tồn tại trong tâm thức dân gian vùng Đông Bắc, lễ hội đền Cửa Ông được hình thành trên nền tảng lịch sử chân thực về công cuộc bảo vệ chủ quyền biên giới và hải đảo thời nhà Trần. Tâm điểm của không gian tín ngưỡng nơi đây là sự tôn vinh vị danh tướng đã dành trọn cuộc đời canh giữ phên dậu phía đông của Tổ quốc.
Sự nghiệp trấn giữ biên ải của Hưng Nhượng Đại Vương
Nhân vật trung tâm được suy tôn tại lễ hội là Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng (1252 - 1313), người con trai thứ ba của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và Quốc mẫu Thiên Thành công chúa. Sinh trưởng trong gia tộc danh tướng rường cột của triều đình Hoàng thành Thăng Long, ông sớm bộc lộ tư chất văn võ song toàn. Trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông năm 1285 và năm 1288, ông đã sát cánh cùng cha và các tướng lĩnh nhà Trần lập nhiều chiến công hiển hách, góp phần quan trọng vào thắng lợi tại khu di tích Bạch Đằng Quảng Ninh mùa xuân năm Mậu Tý.
Sau khi đất nước sạch bóng ngoại xâm, triều đình nhà Trần đã giao phó cho Hưng Nhượng Vương trọng trách trấn thủ cửa biển Cửa Suốt (vùng Cửa Ông, Cẩm Phả ngày nay). Suốt hàng chục năm đóng quân nơi đầu sóng ngọn gió, ông xây dựng đồn lũy phòng thủ dọc bờ vịnh, tổ chức khẩn hoang lập ấp và giữ yên biên cương. Khi ông qua đời tại nhiệm sở vào tháng Tám năm Quý Sửu (1313), triều đình sắc phong hàm Thái sư Thượng phụ Hưng Nhượng Đại Vương, còn nhân dân lập đền thờ trên đồi nhìn ra cửa biển và tôn xưng là Đức Ông Đông Hải.
Hệ thống phối thờ gia tộc nhà Trần tại đền Thượng
Điểm đặc biệt làm nên giá trị lịch sử độc đáo của quần thể đền Cửa Ông là hệ thống ba mươi tư pho tượng gỗ cổ chạm khắc tinh xảo tại đền Thượng Cửa Ông, tái hiện đầy đủ gia thất Hưng Đạo Đại Vương cùng các dũng tướng thời Trần. Bên cạnh khám thờ Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng còn có hệ thống ban thờ tôn vinh thân phụ Trần Quốc Tuấn, thân mẫu Thiên Thành công chúa, phu nhân Quyên Thanh công chúa cùng các danh tướng Trần Quốc Nghễn, Trần Quốc Hiện, Phạm Ngũ Lão, Yết Kiêu, Dã Tượng, Đỗ Khắc Chung và Nguyễn Địa Lô.
Sự hội tụ đầy đủ của cả một thế hệ danh tướng Đông A trong cùng một không gian thờ tự đã biến ngôi đền nơi cửa biển Cẩm Phả thành bảo tàng điêu khắc tâm linh sống động. Mỗi kỳ lễ hội diễn ra tại đây không chỉ tưởng niệm công lao của Đức Ông Trần Quốc Tảng mà còn kết nối mạch nguồn tri ân với vương triều nhà Trần tại khu di tích nhà Trần tại Đông Triều cũng như chốn tâm linh khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc nơi thờ tự Đức Thánh Trần.
| Hạng mục không gian và nghi lễ | Đặc điểm cốt lõi tại lễ hội đền Cửa Ông | Giá trị lịch sử và văn hóa tiêu biểu |
|---|---|---|
| Nhân vật lịch sử thờ phụng chính | Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng và gia thất nhà Trần | Tôn vinh công lao trấn giữ biên ải Đông Bắc thế kỷ XIII - XIV |
| Lịch tổ chức lễ hội định kỳ | Mùng 3 tháng Hai âm lịch và tháng Tám âm lịch hằng năm | Gắn liền với tiết lễ đầu xuân và ngày hóa của Đức Ông |
| Nghi thức trung tâm của phần lễ | Lễ dâng hương, lễ rước kiệu Đức Ông vi hành và tế lễ cổ truyền | Tái hiện cuộc tuần du thị sát tình hình biên cương và đời sống dân cư |
| Danh hiệu di sản được công nhận | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và Di tích quốc gia đặc biệt | Khẳng định tầm vóc văn hóa biển đảo và truyền thống giữ nước |
Thời điểm mở hội âm lịch và không gian lễ hội đền Cửa Ông
Được tổ chức định kỳ theo lịch âm cổ truyền tại vùng ven biển thành phố Cẩm Phả, lễ hội đền Cửa Ông mang đậm dấu ấn văn hóa của cư dân miền biển kết hợp truyền thống lịch sử vùng mỏ Đông Bắc.
Chu kỳ mở hội mùa xuân và mùa thu hằng năm
Theo lệ cổ lưu truyền qua nhiều thế hệ cư dân Cửa Suốt, lễ hội được tổ chức vào hai kỳ chính trong năm âm lịch gồm kỳ hội mùa xuân diễn ra từ ngày mùng Hai đến mùng Bốn tháng Hai âm lịch (trọng hội là ngày mùng Ba tháng Hai) và kỳ hội mùa thu diễn ra vào đầu tháng Tám âm lịch nhân dịp tưởng niệm ngày hóa của Đức Ông. Trong đó, kỳ chính hội đầu tháng Hai âm lịch có quy mô lớn nhất, tiếp nối mạch hành hương đầu năm cùng khu di tích Yên Tử ở phía tây tỉnh Quảng Ninh.
Chu kỳ tổ chức hai mùa xuân - thu trong năm thể hiện sự gắn bó máu thịt của cộng đồng cư dân địa phương với vị thần bảo hộ vùng biển, vừa cầu mong một năm mới ra khơi sóng yên biển lặng, vừa dâng lễ tạ ơn tiền nhân khi mùa màng thuận lợi vào dịp thu sang.
Địa thế non nước giao hòa bên bờ vịnh Bái Tử Long
Không gian thực hành lễ hội trải rộng trên khuôn viên khu di tích đền Cửa Ông rộng hơn mười tám héc-ta, tọa lạc trên ngọn đồi cao nhìn thẳng ra vùng biển đảo vịnh Bái Tử Long thơ mộng. Quần thể di tích được quy hoạch theo thế núi gồm ba khu vực chính là đền Hạ, đền Trung (thờ tướng Hoàng Cần) và đền Thượng (thờ Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng cùng lăng mộ của Ngài), kết nối với chùa Cảnh Tiên cổ kính dưới tán đa, si trăm năm.
Tại trung tâm quảng trường rộng lớn hướng mặt ra biển khơi, pho tượng đài Đức Ông Trần Quốc Tảng đúc bằng đồng nguyên khối cao mười mét đặt trên bệ đá uy nghiêm tạo nên điểm nhấn kiến trúc hùng vĩ, khẳng định thế đất hiểm yếu mà cha ông đã chọn làm căn cứ thủy quân.
Nghi thức rước kiệu tuần du và diễn xướng tại lễ hội đền Cửa Ông
Linh hồn tạo nên giá trị độc bản của lễ hội đền Cửa Ông chính là hệ thống nghi lễ cổ truyền được bảo lưu nghiêm cẩn qua hàng trăm năm, tái hiện sinh động truyền thống quân dân đồng lòng bảo vệ giang sơn.
Nghi lễ xin mở hội và rước kiệu Đức Ông
Trước giờ khai hội chính thức, các bậc cao niên thực hiện lễ cáo yết và lễ xin phép mở hội trang nghiêm tại chính điện đền Thượng. Tâm điểm thu hút sự thành kính của nhân dân và du khách thập phương là nghi thức rước kiệu Đức Ông và các vị nhân thần vi hành tuần du từ đền Thượng xuống khu vực bãi biển Cửa Ông rồi quay trở về sân lễ đài trung tâm. Đoàn rước kiệu kéo dài hàng cây số được tổ chức theo đội hình quân lễ truyền thống gồm đội múa rồng vàng, lân đỏ mở đường, đội cờ thần ngũ sắc, bát bửu, lọng tàn che kiệu cùng các đội nhạc lễ bát âm.

Trên lộ trình đoàn rước đi qua dọc tuyến đường ven biển, các khu phố và hộ gia đình cư dân đều thành kính bày biện mâm lễ chay tịnh, hoa tươi bên đường để bái vọng, đón rước Đức Ông về thăm hỏi đời sống nhân dân. Cùng với hành trình tuần du trên bộ, nghi thức Lễ rước nước ngoài vùng vịnh Bái Tử Long về đền làm lễ mộc dục cũng được duy trì trang trọng, gửi gắm ước vọng về nguồn mạch sinh sôi dồi dào.
Màn diễn thần tích và các trò chơi dân gian vùng biển
Ngay sau khi đoàn rước kiệu hoàn tất lộ trình tuần du và an vị tại quảng trường, chương trình khai hội tiếp nối bằng tiếng trống khai hội vang dội và màn sử thi diễn thần tích quy mô lớn. Thông qua nghệ thuật múa truyền thống, trống trận và đội hình cờ quạt biến hóa như thế trận bát quái trên sóng nước, màn diễn xướng đã tái hiện chân thực hình ảnh Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng cùng các tướng sĩ nhà Trần luyện tập thủy quân, tuần tra hải đảo và đánh tan giặc ngoại xâm.

Bước sang phần hội, khuôn viên sân đền Hạ và quảng trường ven vịnh trở thành sân khấu văn hóa dân gian sôi động với các trò chơi truyền thống mang đậm bản sắc cư dân vùng mỏ và miền biển như thi kéo co, cờ người, bịt mắt đập niêu, đẩy gậy, thi têm trầu cánh phượng, nấu cơm gánh và giao lưu hát chèo, dân ca vùng biển.
- Nghi lễ cáo yết và xin mở hội: Tổ chức trang nghiêm tại đền Thượng vào chiều ngày mùng Hai tháng Hai âm lịch theo đúng nghi thức cổ truyền.
- Đoàn rước kiệu Đức Ông tuần du: Tái hiện hành trình vị tướng nhà Trần đi thị sát quân tình vùng biển và thăm hỏi đời sống nhân dân địa phương.
- Sử thi diễn thần tích Đông A: Khắc họa khí phách luyện quân, trấn giữ biên ải và đánh đuổi ngoại xâm bằng nghệ thuật múa cờ, trống trận truyền thống.
- Tế lễ cổ truyền của các đội tế: Các đội tế nam quan và nữ quan thực hiện nghi thức dâng hương, dâng rượu, đọc chúc văn tri ân tiền nhân.
- Trò chơi dân gian truyền thống: Tổ chức thi cờ người, kéo co, đẩy gậy, têm trầu cánh phượng và nấu cơm truyền thống gắn kết tình làng nghĩa xóm.
Giá trị di sản văn hóa quốc gia của lễ hội đền Cửa Ông
Trải qua dòng chảy lịch sử hơn bảy trăm năm, lễ hội đền Cửa Ông đã trở thành biểu tượng văn hóa tinh thần không thể tách rời của nhân dân thành phố Cẩm Phả và tỉnh Quảng Ninh.
Biểu tượng đạo lý nhớ nguồn và khát vọng bình yên
Với những giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc, lễ hội truyền thống tại đền Cửa Ông đã được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đồng thời quần thể di tích cũng được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt. Lễ hội là minh chứng sống động cho truyền thống uống nước nhớ nguồn, tôn vinh những bậc hiền tài đã cống hiến trọn đời vì sự toàn vẹn lãnh thổ, thể hiện chủ nghĩa yêu nước nhân nghĩa và tinh thần yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam. Đây cũng là dịp để cộng đồng ngư dân và thợ mỏ thắt chặt tình đoàn kết, sẻ chia niềm tự hào về văn hóa bản địa cùng những thức quà ẩm thực biển trứ danh như chả mực Hạ Long trong những ngày hội đầu năm.
Công tác bảo tồn nghi thức cổ truyền trong đời sống mới
Trong bối cảnh đô thị hóa của thành phố Cẩm Phả, công tác bảo tồn nguyên vẹn các nghi thức cổ truyền của lễ hội luôn được chính quyền và cộng đồng đặt lên hàng đầu. Các bài văn tế cổ, quy thức rước kiệu, nghệ thuật diễn thần tích và nhạc lễ bát âm được các nghệ nhân cao niên truyền dạy bài bản cho thế hệ kế cận, giữ vững sự tôn nghiêm của chốn linh từ.
Đồng hành cùng công tác số hóa và quảng bá kho tàng di sản văn hóa vùng Đông Bắc, cổng thông tin Quảng Ninh NSSC thường xuyên giới thiệu hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về các di tích lịch sử và lễ hội truyền thống trên toàn tỉnh. Giữa tiếng sóng vỗ rì rào của vùng biển Đông Bắc, lễ hội đền Cửa Ông vẫn mãi tỏa sáng như một bản hùng ca văn hóa bất diệt, kết nối hào khí Đông A ngàn năm với sức vươn mạnh mẽ của vùng đất mỏ anh hùng.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Quảng Ninh.
Bài liên quan
Lễ hội truyền thống Vân Đồn - Hào khí Bạch Đằng nơi biển đảo Đông Bắc
Lễ hội truyền thống Vân Đồn diễn ra từ ngày 16 đến 20 tháng 6 âm lịch tại đảo Quan Lạn, tưởng niệm Trần Khánh Dư và tái hiện hào khí chiến thắng năm 1288.
Lễ hội đình Trà Cổ - Hồn cốt văn hóa biển nơi địa đầu Tổ quốc
Lễ hội đình Trà Cổ diễn ra từ ngày 30 tháng 5 đến mùng 3 tháng 6 âm lịch tại Móng Cái, tôn vinh công đức Tiên Công lập làng cùng tục rước Ông Voi độc đáo.
Lễ hội Tiên Công - Nét đẹp kính lão đắc thọ trên đảo Hà Nam
Lễ hội Tiên Công diễn ra từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng tại thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh. Tìm hiểu tục rước Cụ Thượng và công ơn mở đất Hà Nam.



