Vịnh Bái Tử Long - Vẻ đẹp nguyên sơ nơi thương cảng biển cổ Đông Bắc
NSSC Quảng NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Trải rộng về phía đông bắc vùng biển tỉnh Quảng Ninh, vịnh Bái Tử Long mang vẻ đẹp nguyên sơ, hùng vĩ với sự đan xen độc đáo giữa hàng trăm đảo đá vôi kỳ thú và những dãy đảo đất cổ kính phủ kín rừng già. Không chỉ sở hữu hệ sinh thái rừng trên đảo và biển nông được công nhận là Vườn Di sản ASEAN, vùng vịnh này còn là cái nôi của thương cảng ngoại thương đầu tiên thời Đại Việt cùng những trang sử giữ nước hào hùng của dân tộc.
Địa thế biển đảo và cấu trúc địa chất của vịnh Bái Tử Long
Nằm tiếp nối liền mạch về phía đông bắc của quần thể di sản biển đảo Quảng Ninh, vịnh Bái Tử Long tạo thành một vòng cung chắn sóng khổng lồ ôm trọn vùng biển Cẩm Phả, Vân Đồn và hướng ra khơi xa. Cấu trúc địa hình nơi đây thể hiện sự chuyển tiếp ngoạn mục giữa địa mạo đá vôi ngập nước và các dải đảo phiến thạch, cát kết có cư dân sinh sống từ hàng nghìn năm trước.
Không gian biển đảo trải dài khắp vùng Đông Bắc
Về mặt không gian địa lý, vùng vịnh bao gồm một vùng biển rộng lớn thuộc địa giới hành chính của khu vực Hạ Long, Cẩm Phả, đặc khu Vân Đồn và tiếp giáp với vùng biển của đảo Cô Tô ở phía đông nam. Phía tây nam của vịnh nối liền trực tiếp với vùng nước của vịnh Hạ Long, phía tây bắc tựa lưng vào dải bờ biển đất liền Cẩm Phả và bán đảo Cái Bầu rộng lớn, còn phía đông và đông nam được che chắn bởi chuỗi đảo vòng ngoài chạy dài như một bức trường thành tự nhiên ngăn cách với vùng biển khơi vịnh Bắc Bộ.
Tổng thể vùng vịnh quy tụ hơn 600 hòn đảo lớn nhỏ, tạo nên hệ thống các vũng, vịnh con, luồng lạch sâu và các tùng, áng kín gió như luồng Cửa Ông, luồng Cái Đé, vụng Cái Lim và vụng Tiên. Tên gọi "Bái Tử Long" gắn liền với truyền thuyết lịch sử thiêng liêng của dân tộc về đàn rồng con quây quần bái tạ rồng mẹ sau khi giúp người Việt cổ đánh đuổi ngoại xâm, gửi gắm ước vọng thái bình và sự gắn kết bền chặt của non sông đất nước.
Giao thoa địa chất giữa đảo đá vôi và đảo đất
Khác biệt nổi bật nhất về mặt địa chất của vùng vịnh so với khu vực trung tâm Hạ Long chính là sự hiện diện song hành với tỷ lệ cân bằng giữa hệ thống đảo đá vôi karst và hệ thống đảo đất (đảo phiến thạch, cát kết, cuội kết). Các đảo đá vôi tại đây có tuổi địa chất Carbon - Permi (khoảng 340 – 250 triệu năm), trải qua quá trình phong hóa nhiệt đới tạo nên những ngọn tháp đá vôi vách thẳng đứng, các phễu karst ngập nước và hệ thống hang động thạch nhũ cổ kính như hang Nhà Trò, hang Cái Đé, động Thiên Long và hang Phất Cờ.
Trong khi đó, các đảo đất có tuổi địa chất cổ hơn thuộc hệ tầng Đồ Sơn (kỷ Devon, cách ngày nay hơn 350 triệu năm) lại tạo nên những dãy núi đất chạy dài theo hướng đông bắc – tây nam như đảo Ba Mùn, đảo Trà Ngọ Lớn, đảo Bản Sen, đảo Ngọc Vừng và đảo Quan Lạn. Nhờ cấu tạo từ đá cát kết và phiến thạch sét phong hóa thành tầng đất dày giữ nước ngọt, trên các đảo đất này hình thành mạng lưới suối nước ngọt tự nhiên chảy quanh năm, thung lũng bằng phẳng và những cánh rừng nhiệt đới nguyên sinh rậm rạp hiếm thấy giữa biển khơi.
| Tiêu chí tự nhiên - văn hóa | Đặc trưng khoa học và lịch sử tại vịnh Bái Tử Long | Giá trị tiêu biểu trong hệ thống di sản Quảng Ninh |
|---|---|---|
| Quy mô và cấu trúc đảo | Hơn 600 hòn đảo gồm cả đảo đá vôi karst và đảo đất phiến thạch, cát kết | Tạo nên cảnh quan giao thoa đa dạng giữa núi đá, rừng già và thung lũng đảo |
| Hạt nhân bảo tồn sinh thái | Diện tích 15.783 ha thuộc Vườn quốc gia (6.125 ha đảo nổi và 9.658 ha mặt biển) | Được công nhận là Vườn Di sản ASEAN thứ 38 của khu vực Đông Nam Á |
| Đặc điểm bãi cát ven đảo | Các bãi cát thạch anh trắng mịn có hàm lượng silic tinh khiết cao tại Quan Lạn, Minh Châu | Hình thành hệ thống bãi biển tự nhiên nguyên sơ kéo dài hàng cây số |
| Di sản lịch sử hàng hải | Cái nôi của thương cảng ngoại thương Vân Đồn (khai lập năm 1149 thời vua Lý Anh Tông) | Trung tâm giao thương quốc tế đầu tiên và trận địa thủy chiến năm 1288 |
| Hệ thống kiến trúc tín ngưỡng | Quần thể đền Cửa Ông, chùa Cái Bầu, cụm đình - chùa - miếu - nghè Quan Lạn | Lưu giữ tín ngưỡng thờ danh tướng nhà Trần và văn hóa cư dân biển đảo |
Hệ sinh thái rừng biển và thủy văn tự nhiên vịnh Bái Tử Long
Nhờ sự kết hợp độc đáo giữa địa hình núi đất, đảo đá vôi, thung lũng ngập nước và vùng biển nông ven bờ, vịnh Bái Tử Long hình thành nên một mạng lưới sinh cảnh liên hoàn có độ đa dạng sinh học bậc nhất vùng biển phía Bắc. Nơi đây lưu giữ nguồn gen động thực vật rừng và biển vô cùng quý giá, được bảo tồn nghiêm ngặt trong ranh giới Vườn Di sản ASEAN.
Chế độ nhật triều và dải cát thạch anh trắng mịn
Vùng vịnh nằm trong đới khí hậu nhiệt đới gió mùa hải dương với nhiệt độ trung bình năm khoảng 23°C, mùa hè mát mẻ nhờ gió biển Đông Nam và mùa đông có sương mù nhẹ bao phủ các sườn núi đảo. Chế độ thủy văn tại vịnh tuân theo quy luật nhật triều thuần nhất với biên độ triều lớn từ 3,5 m đến 4,0 m, tạo nên dòng chảy trao đổi nước mạnh mẽ qua các lạch sâu giữa các dãy đảo cùng độ mặn ổn định từ 30 đến 33 phần nghìn quanh năm.
Quá trình phong hóa lâu dài của các tầng đá cát kết thạch anh cổ trên các đảo vòng ngoài kết hợp với tác động bồi tụ của sóng biển đã kiến tạo nên những dải cát trắng mịn như pha lê trải dài hàng cây số. Nổi tiếng nhất là bãi biển Minh Châu, bãi Sơn Hào, bãi Quan Lạn và bãi Trường Chinh trên đảo Ngọc Vừng, nơi hạt cát có tỷ lệ thạch anh tinh khiết rất cao và tạo nên những cồn cát trắng phau uốn lượn bên rìa rừng trâm cổ thụ hàng trăm năm tuổi.

Đa dạng sinh học tại khu bảo tồn Vườn Di sản ASEAN
Trái tim sinh thái của toàn vùng vịnh chính là vườn quốc gia Bái Tử Long, được thành lập năm 2001 trên tổng diện tích 15.783 ha và chính thức đón nhận danh hiệu Vườn Di sản ASEAN vào năm 2017. Khu vực bảo tồn này bao gồm ba cụm đảo chính là cụm đảo Ba Mùn, cụm đảo Trà Ngọ và cụm đảo Sậu, quy tụ đồng thời hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới lá rộng thường xanh trên đảo đất, rừng trên núi đá vôi, rừng ngập mặn tại hang Cái Đé cùng hệ sinh thái rạn san hô và thảm cỏ biển.
Các công trình khảo sát sinh học đã ghi nhận tại khu vực vịnh và vườn quốc gia hơn 2.200 loài sinh vật, bao gồm trên 780 loài thực vật bậc cao trên cạn với nhiều loài gỗ quý như lim xanh, lát hoa, trai lý, sến mật, trâm đỏ, cùng các loài thú rừng hoang dã sinh sống ngay trên đảo giữa biển khơi như sơn dương, hươu vàng, nai và khỉ vàng. Dưới lòng biển là nơi sinh trưởng của 106 loài san hô, gần 400 loài cá biển, rùa biển và hàng chục loài nhuyễn thể quý hiếm như bào ngư chín lỗ, trai ngọc, ốc hương, hải sâm và sá sùng.
Quần thể đảo lớn, thắng cảnh và đền miếu cổ vịnh Bái Tử Long
Không chỉ là kỳ quan sinh thái, vịnh Bái Tử Long còn là không gian hội tụ của những hòn đảo lớn giàu truyền thống lịch sử và hệ thống đền đài, miếu mạo, tự viện cổ kính nằm dọc theo bờ vịnh. Mỗi địa danh nơi đây đều khắc họa sâu sắc mối giao hòa giữa cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ với tâm thức uống nước nhớ nguồn của các thế hệ cư dân miền biển.
Vẻ đẹp nguyên sơ của dải đảo vòng ngoài Vân Đồn
Nằm ở tuyến đảo vòng ngoài che chắn phía đông nam của vùng vịnh là đảo Quan Lạn (còn gọi là đảo Cảnh Cước), một hòn đảo đất kết hợp núi đá dài hơn 15 km trải từ chân núi Vân Hải đến núi Gót với thung lũng trù phú nằm giữa hai dãy núi cao. Cách đó không xa là đảo Ba Mùn (đảo Cao Lô) dài gần 20 km được ví như "tấm bình phong xanh" chắn sóng đại dương với rừng nguyên sinh che phủ kín các sườn đồi, cùng đảo Bản Sen nổi tiếng với những thung lũng xanh mát và hệ thống hồ karst ngập nước trong lòng đảo đá Trà Ngọ.
Bên cạnh các đảo đất rộng lớn, phần trung tâm vùng vịnh vẫn hiện diện hàng trăm hòn đảo đá vôi mang hình dáng độc đáo như hòn Thiên Nga, hòn Cặp Kỳ Giã, hòn Tiên Ông, hòn Chồng, hòn Oản và cụm đảo Cống Đỏ - Cống Tây. Đặc biệt, hang Cái Đé nằm trong lòng núi đá vôi trên đảo Trà Ngọ Lớn là một hang luồn ngập nước dài hơn 500 m dẫn vào thung lũng rừng ngập mặn nguyên sinh khép kín giữa bốn bề vách núi đá dựng đứng.
- Tuyến đảo đất và rừng nguyên sinh: Bao gồm đảo Ba Mùn, đảo Quan Lạn, đảo Ngọc Vừng và đảo Bản Sen, nổi bật với địa hình núi đất phiến thạch, nguồn nước ngọt dồi dào, rừng trâm cổ thụ và những bãi biển cát thạch anh trắng mịn.
- Tuyến đảo đá vôi và hang động karst: Bao gồm cụm đảo Trà Ngọ, hòn Thiên Nga, hang Nhà Trò, hang Cái Đé và động Thiên Long, mang vẻ đẹp trầm mặc của các tầng thạch nhũ cổ và các thung lũng áng nước mặn khép kín.
- Tuyến thắng cảnh tâm linh ven bờ vịnh: Bao gồm quần thể di tích Cửa Ông và Thiền viện Trúc Lâm Giác Tâm nhìn thẳng ra mặt vịnh mênh mông, kết nối mạch nguồn tâm linh từ đất liền ra các đảo tiền tiêu.
Không gian tâm linh cổ kính gắn liền mạch nguồn giữ nước
Trên điểm cao nhìn thẳng ra cửa ngõ phía tây bắc của vùng vịnh tại Cẩm Phả là quần thể đền Cửa Ông uy nghi tọa lạc trên ngọn đồi xanh mát hướng mặt ra biển lớn. Đây là Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt thờ phụng Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng – vị danh tướng nhà Trần đã dành trọn cuộc đời trấn giữ vùng biên ải Cửa Suốt – cùng gia thất Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Cách đó không xa trên sườn núi bán đảo Vân Đồn là chùa Cái Bầu (Thiền viện Trúc Lâm Giác Tâm) được xây dựng gần nền Phúc Linh Tự cổ thời Trần.
Tiến ra giữa trùng khơi trên đảo Quan Lạn là cụm di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia gồm đình Quan Lạn, chùa Quan Lạn (Linh Quang Tự), miếu thờ ba anh em họ Phạm và nghè Quan Lạn. Ngôi đình cổ Quan Lạn được dựng bằng gỗ mần lái quý hiếm đặc hữu của rừng đảo Ba Mùn với nghệ thuật chạm khắc rồng, phượng tinh xảo, là ngôi đình duy nhất ở Việt Nam đặt tượng thờ vua Lý Anh Tông – vị hoàng đế có công khai sáng thương cảng biển từ thế kỷ XII – cùng vị tướng tài ba Trần Khánh Dư.
Dấu ấn thương cảng cổ và văn hóa làng chài vịnh Bái Tử Long
Trải qua hàng thiên niên kỷ lịch sử, vịnh Bái Tử Long không chỉ là vùng biển giàu tài nguyên mà còn là trung tâm giao thương hàng hải quốc tế sầm uất bậc nhất của quốc gia Đại Việt suốt ba triều đại Lý – Trần – Lê. Chính bề dày lịch sử ngoại thương và truyền thống chống ngoại xâm ấy đã hun đúc nên cốt cách văn hóa kiên cường, hào sảng của cộng đồng cư dân biển đảo nơi đây.
Di sản thương cảng ngoại thương đầu tiên của Đại Việt
Đến năm Kỷ Tỵ (1149), nhận thấy địa thế vùng vịnh kín gió, luồng lạch sâu và nằm ngay trên tuyến hải trình quốc tế nối Đông Á với Đông Nam Á, vua Lý Anh Tông đã ban chiếu thành lập trang Vân Đồn, chính thức mở ra thương cảng cổ Vân Đồn – thương cảng ngoại thương đầu tiên của nhà nước quân chủ Đại Việt. Hệ thống bến cảng cổ trải rộng khắp các vụng biển trong lòng vịnh như bến Cái Làng, bến Cống Đông, bến Cống Tây, bến Cái Cổng với hàng vạn mảnh gốm sứ hoa lam, gốm men ngọc thời Lý – Trần còn lưu giữ dày đặc dọc bờ đảo.
Cũng chính trên vùng nước hiểm yếu của vịnh biển này, vào mùa xuân năm Mậu Tý (1288), Phó tướng Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư cùng quân dân trang Vân Đồn đã mai phục và làm nên chiến thắng Vân Đồn năm 1288 vang dội, tiêu diệt toàn bộ đoàn thuyền lương thảo của tướng Trương Văn Hổ, tạo bước ngoặt quyết định cho đại thắng Bạch Đằng và mở ra nền hòa bình lâu dài cho dân tộc. Để tưởng nhớ chiến công giữ nước của cha ông, hằng năm từ ngày 10 đến ngày 20 tháng 6 âm lịch, cư dân trên đảo lại trang trọng cử hành lễ hội truyền thống Vân Đồn với nghi thức bơi chải truyền thống tái hiện hào khí thủy quân thời Trần.
Bản sắc ngư dân biển đảo và sản vật quý hiếm
Gắn bó đời đời với những con nước ròng, nước lớn giữa các luồng đảo, cư dân các xã đảo Quan Lạn, Minh Châu, Bản Sen, Thắng Lợi và Ngọc Vừng đã tích lũy được kho tàng tri thức bản địa sâu sắc về thời tiết biển và kỹ thuật khai thác hải sản bền vững. Do vùng vịnh có đáy cát pha bùn giàu khoáng chất và dòng chảy thủy triều sạch trong, nơi đây trở thành môi trường sinh trưởng lý tưởng của loài sá sùng Quan Lạn (địa sâm biển), một sản vật quý hiếm từng được dùng làm cống phẩm tiến vua trong lịch sử. Bên cạnh nghề đào sá sùng trên các bãi triều Minh Châu – Quan Lạn, ngư dân vùng vịnh còn gìn giữ nghề ủ chượp cá cơm theo phương pháp truyền thống để làm nên thương hiệu nước mắm Cái Rồng sóng sánh màu cánh gián cùng những làn điệu hát chèo đường, hát đúm mộc mạc nghĩa tình.
Hội tụ trọn vẹn vẻ đẹp nguyên sơ của địa chất, sự trù phú của hệ sinh thái Vườn Di sản ASEAN cùng hào khí ngàn năm của thương cảng biển cổ, vịnh Bái Tử Long là một viên ngọc quý giá trong kho tàng di sản thiên nhiên và lịch sử văn hóa dân tộc. Nhằm gìn giữ và lan tỏa những giá trị tri thức bản địa đặc sắc ấy, hệ thống cơ sở dữ liệu của Quảng Ninh NSSC luôn đồng hành cùng độc giả trong hành trình khám phá chiều sâu văn hiến, lịch sử và thiên nhiên tươi đẹp của vùng đất địa đầu Đông Bắc Tổ quốc.
NSSC Quảng Ninh
quangninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Ninh.
Bài liên quan
Khu di tích Yên Tử - Kinh đô Phật giáo Trúc Lâm trên non thiêng Đông Bắc
Khu di tích Yên Tử là chốn tổ khai sơn Thiền phái Trúc Lâm thời Trần, quy tụ hệ thống chùa tháp cổ kính trên đỉnh núi thiêng và di sản văn hóa thế giới.
Những xu hướng khởi nghiệp người trẻ nên theo dõi
Những xu hướng khởi nghiệp nổi bật người trẻ nên theo dõi: AI, kinh tế xanh, nông nghiệp số, thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm. Đọc để chọn hướng đi.
Mạng lưới khởi nghiệp là gì và cách tham gia hiệu quả
Mạng lưới khởi nghiệp là gì, mang lại lợi ích gì và làm sao tham gia hiệu quả? Đọc ngay hướng dẫn từng bước để mở rộng kết nối cho dự án của bạn.



